postuum

De zachte tonen van Siegfried Lenz (1926 - 2014) werden gehoord

Siegfried Lenz was een van de meest begenadigde en geliefde vertellers in Duitsland. Zijn indrukwekkende oeuvre, waaraan hij tot op hoge leeftijd heeft gewerkt, werd door miljoenen mensen gelezen en gewaardeerd.

Siegfried Lenz in 2009. Beeld epa
Siegfried Lenz in 2009.Beeld epa

Wat al die lezers deed grijpen naar zijn romans, novellen, essays, had ongetwijfeld te maken met de inhoud en stijl van zijn werk. Lenz schreef over gewone mensen, over het dagelijkse leven in de provincie, dat door een bijzondere gebeurtenis een dramatische wending krijgt. De rust en routine worden verstoord, het lot dwingt mensen te handelen, positie te kiezen. Dit wordt niet op hoge toon verlangd. Lenz was een zachtmoedig man. Zijn toon was mild, haast melodieus, zoals de titel van zijn in 1955 verschenen verhalenbundel So zärtlich war Suleyken.

In deze verhalen keerde Lenz terug naar Lyck, waar hij in 1926 werd geboren. Lyck, nu het Poolse Elk, ligt in Masuren, de landstreek in wat vroeger Oost-Pruisen was. Lenz, die aan het einde van de oorlog diende bij de Duitse marine en deserteerde, behoorde tot die Duitsers die 1945 huis en haard verloren, omdat Duitse gebieden Pools werden.

Het nationaal-socialisme in het dagelijkse leven, de oorlog, het verlies van wat in het Duits Heimat wordt genoemd, het leven in de naoorlogse Bondsrepubliek waren voor Lenz belangrijke thema's. Net als zijn grote tijdgenoten Henrich Böll en Günter Grass heeft hij in zijn literatuur het Duitse verleden laten herleven, en dat al in een tijd dat veel Duitsers liever niet met dat verleden werden geconfronteerd.

Auteur Siegfried Lenz signeert in 1973 zijn boek 'The Ideal' in een boekwinkel in Hamburg. Beeld getty
Auteur Siegfried Lenz signeert in 1973 zijn boek 'The Ideal' in een boekwinkel in Hamburg.Beeld getty

Getuige en deelgenoot

Literatuur als appelleren aan het geheugen en daarmee aan het geweten; daarin lag voor Lenz de politieke werking van het geschreven woord. Hij besefte heel goed dat literatuur de wereld niet kan veranderen, maar enige werking had ze toch. In het najaar van 2011 werd hij ereburger van zijn geboortestad en in zijn dankrede zei hij: 'Eenvoudig door het beschrijven van het leven in een extreme situatie worden wij als lezer getuige en deelgenoot, wat vanzelf leidt tot het inzicht: zo kan het niet blijven, dit mag zich niet herhalen.'

Lenz was een nauwkeurig waarnemer van mensen en landschappen, die in zachte tonen en vaak met veel empathie werden beschreven. Zijn doel daarbij was helder: het blootleggen van de waarheid, vertellen hoe het werkelijk was geweest.

Dit wordt vooral duidelijk in zijn twee meest bekende romans: Deutschstunde uit 1968 (in het Nederlands vertaald onder de titel Duitse les) en Heimatmuseum uit 1978. De eerste roman handelt over plicht ten tijde van het nationaal-socialisme. Na de oorlog verscholen veel Duitsers zich achter het excuus slechts hun plicht te hebben gedaan. Lenz liet zien waartoe dit blind gehoorzamen leidde in het geval van een bekende expressionist in Noord-Duitsland, die in het Derde Rijk niet mocht schilderen, omdat zijn kunst in de ogen van de nazi's entartet was.

undefined

Wars van nationalisme

Heimatmuseum, waarin de geschiedenis van Masuren wordt beschreven, is een pleidooi voor een eerlijke omgang met het verleden. Het is ontoelaatbaar, zo was zijn boodschap, de geschiedenis te manipuleren. Lenz hield van zijn geboortestreek, maar was wars van nationalisme. Hij accepteerde al spoedig de nieuwe Poolse-Duitse grens langs de rivieren Oder en Neisse. In 1970 reisde hij mee met Willy Brandt naar Warschau, waar Brandt namens de West-Duitse regering deze Oder-Neissegrens erkende. Lenz herinnerde zich nog jaren later de boze reacties van rechtse Duitse lezers.

In 1988 ontving Lenz, die tijdens zijn lange leven vele onderscheidingen heeft gekregen, de prestigieuze Vredesprijs van de Duitse boekhandel. In zijn dankrede benadrukte hij dat literatuur niet vreedzaam is. 'Haar niet vreedzame karakter, dat is duidelijk, bestaat hierin dat zij de met geweld opgelegde rust verstoort, zich niet neerlegt bij het bevolen zwijgen en voor diegenen spreekt die hun stem is ontnomen.'

Lens heeft op zijn zachtaardige manier steeds zijn stem verheven. Zijn zachte tonen werden gehoord.

Lenz in april van dit jaar. Beeld ap
Lenz in april van dit jaar.Beeld ap
Meer over