InterviewShamira Raphaëla

‘De wereld is niet zwart-wit, daarom zoeken mijn films naar kleur’

Shamira Raphaëla maakte Shabu, een film zonder stereotypen over een 14-jarige jongen uit Rotterdam met Surinaamse roots.

Cécile Koekkoek
Regisseur Shamira Raphaëla en Shabu alias Sharonio, de inmiddels 16-jarige hoofdrolspeler in de film.  Beeld Els Zweerink
Regisseur Shamira Raphaëla en Shabu alias Sharonio, de inmiddels 16-jarige hoofdrolspeler in de film.Beeld Els Zweerink

Op een winderige maar zonnige zondagmiddag zijn regisseur Shamira Raphaëla (39) en Sharonio (16), de hoofdpersoon uit haar film Shabu, een uur vertraagd. De voorvertoning van de film in de Bijlmerbios begon een half uur later dan gepland, de Q&A liep uit, en toen moesten ze ook nog op de foto. En nu hebben ze trek, ze hebben zin in barbecue en de vraag is of we ons kunnen verplaatsen naar World of Food in Amsterdam Zuidoost, vijf minuten verderop. ‘Dan eten we en doen we ondertussen het interview’, zegt Raphaëla. ‘Sorry voor de chaos, maar dit is mijn leven, goed voor het verhaal toch?’

Aan de picknicktafel in de zon, waar Sharonio haar een maaltijd in een kartonnen doos komt brengen en ze mag kiezen uit twee smaken Fernandes-frisdrank, zegt ze dat ze met Shabu een antifilm wilde maken – in de positieve zin des woords. ‘Want ik had het gevoel dat het palet niet compleet was. Altijd zien we stereotiepe beelden van de Caribische en Surinaamse diaspora: de pijn van gemarginaliseerde mensen.’

Ze miste in dat palet het normale leven, met kleine problemen zoals iedereen die kent. ‘De beelden die wij als filmmakers de wereld in brengen, worden geïnternaliseerd door jou, door mij, maar ook door de mensen over wie het gaat.’ Ze vergeleek het al eens met de kijkers in de arena's van vroeger waarin gladiatoren vochten: een zaal vol witte intellectuelen die zich vergapen aan de ellende van de ander. ‘Altijd die fascinatie voor narigheid, de struggle, misschien zodat je je als kijker beter voelt over je eigen leven? Dan ontstaat er een raar soort machtsverhouding.’

Shamira Raphaëla.  Beeld Els Zweerink
Shamira Raphaëla.Beeld Els Zweerink

Peperklip

Dus ging researcher Debbie Kleijn op zoek naar ‘zo’n’ wijk waarvan mensen meteen denken: Problemen. Criminaliteit. Drillrap. Ze kwam uit bij Peperklip, een woongebouw in de wijk Feijenoord in Rotterdam, dat van bovenaf gezien de vorm heeft van een opengebogen paperclip. Het gebouw werd ontworpen door Carel Weeber, bestaat uit 549 woningen, is acht etages hoog en werd in 1982 opgeleverd.

Kleijn ging er op zoek naar ‘toffe kids’ met zorgen en dromen zoals ieder ander, die Raphaëla met haar camera zou kunnen volgen. ‘Dan moet je bij Sharonio a.k.a. Shabu zijn’, zeiden de flatbewoners.

‘Sharonio gaf haar eerst een verkeerd nummer, een verkeerd adres en leidde ons om de tuin’, vertelt Raphaëla. ‘Pas toen ze hem tegenkwam met zijn moeder erbij ging het balletje rollen.’ Raphaëla had een script klaarliggen waarin ze vier jongeren zou volgen, onder wie Sharonio, maar toen belde Sharonio, die toen nog 14 was: hij kon niet meer meedoen aan de film want hij had de auto van zijn oma in de prak gereden met joyriding. Hij kreeg de hele zomer huisarrest en moest werken om de schade aan de auto te vergoeden.

‘Dít is de film’, dacht Raphaëla meteen. ‘Ik heb het oude script in de prullenbak gegooid en de moeder van Sharonio gebeld. Ze zei: maak die film maar, maar dan is hij jouw verantwoordelijkheid.’ Haar enige voorwaarde was dat hij geld zou verdienen en alleen naar buiten mocht als Raphaëla hem nodig had voor de film. ‘Daar heeft hij heel handig gebruik van gemaakt’, lacht ze.

Shabu is een liefdevolle, dromerige en vooral kleurrijke coming-of-agefilm voor jong en oud over een jongen met dromen en ambities, en de strijd om die waar te maken. Zijn geliefde oma is tot zijn grote verdriet boos op hem en zijn moeder moppert en maant hem tot ijsjes verkopen, schoonmaken en werken in de supermarkt: alles om het geld terug te verdienen voor de schade aan de auto van zijn oma. Maar Shabu wil muziek maken en met muziek zijn geld verdienen. Hij besluit een feest te organiseren en entreegeld te vragen. Ondertussen worstelt hij met de liefde.

Door de filmische beelden wordt de kijker even op het verkeerde been gezet: is Shabu een documentaire of een speelfilm? ‘Ik wilde met die vormen spelen’, zegt Raphaëla, ‘maar alles in de film is echt. We doen altijd alsof documentaire een objectief medium is, maar dat is natuurlijk niet zo. Een documentaire geeft altijd het subjectieve perspectief van de maker weer. Waar richt de maker de camera op en hoe monteert hij zijn film? Elke documentaire is in die zin gestuurd. Ik vond het belangrijk om ook in beeld weg te blijven van wat we al kennen: ik heb heel close gefilmd, met een hyperfocus, net zoals een tiener naar zijn eigen leven kijkt – als je jong bent is alles gecomprimeerd.’

Shabu alias Sharonio. Beeld ELS ZWEERINK
Shabu alias Sharonio.Beeld ELS ZWEERINK

Respect

‘Met rust, liefde en respect naar je hoofdpersoon kijken’, zo omschrijft ze haar werk. ‘Je bent zo goed als een hoofdpersoon je toelaat.’ Raphaëla – Nederlandse moeder, vader van Curaçao, opgegroeid op Aruba en later in Nederland – volgde geen traditionele filmopleiding, maar zat op de kunstacademie en leerde de kneepjes van het vak bij realityshows, die ze inmiddels achter zich heeft gelaten. ‘Ik creëer uit intuïtie en ik probeer mensen te zien zoals ze zijn en niet op basis van wat wat ze doen.’

Die blik ontwikkelde ze omdat ze voelde hoe haar eigen familie door de samenleving werd afgekeurd. ‘Als kind sta je daartussen en denk je: ik hou van deze mensen, ze hebben ook een andere, liefdevolle kant. Dat laveren tussen die twee werelden en je lens steeds aanpassen, dat heb ik altijd gedaan en dat komt nu goed van pas. De wereld is niet zwart-wit, daarom ga ik op zoek naar kleur.’

Ze maakte films met hoofdpersonen die door de maatschappij worden gezien als vijanden, als mensen voor je wie je bang moet zijn, omdat ze crimineel zijn bijvoorbeeld, of extreemrechts. ‘Voor Deal With It filmde ik mijn vader, die in de ogen van de samenleving de vijand was: een drugsverslaafde Antilliaan. Daarna ben ik op zoek gegaan naar míjn ergste vijand: extreemrechts.’ Die zoektocht resulteerde in Ons moederland, waarvoor ze Constant Kusters volgde, de leider van de rechts-extremistische Nederlandse Volks-Unie (NVU). ‘Ik maak geen films om mensen te overtuigen van mijn mening,’ stelt ze, ‘ik maak ze om discussie en emotie op te roepen. Ben je boos om die film: top, alle emoties zijn winst. Ik hoop dat ik de kijkers confronteer met zichzelf en ze zo aan het denken zet.’

Inderdaad, het grote verschil met haar vorige films is dat die uitgaan van het donkere en duistere, en Shabu van licht. Eigenlijk is ze al zeven jaar bezig met een vervolg op Deal With It, maar haar ziel had behoefte aan schoonheid. ‘Shabu was een heerlijke film om mezelf in te verliezen.’ Ze hoopt dat mensen door de film iets zachter gaan kijken. ‘Iedereen vraagt me of ik mezelf heb gecensureerd in deze film en of dit beeld van Peperklip wel waarachtig is. Alsof ik moet bewijzen dat deze mooie, liefdevolle kant van een buurt als die van Peperklip echt bestaat. Dat vind ik pijnlijk, maar ik snap het ook. We zijn zo geïndoctrineerd door die stereotiepe beelden, dat het lijkt alsof mijn film een sprookje is, terwijl dat niet zo is, het is juist heel normaal.’

Shabu (rechts) Beeld
Shabu (rechts)

Trots

Sharonio vervult haar van trots. ‘Hij laat zich schaamteloos zien in deze film, dat vind ik geweldig.’ Als Sharonio naast haar komt zitten, schudt hij een prachtige quote uit de mouw van zijn mintgroene tracksuit: ‘Maakt niet uit wat voor problemen ik heb, Shamira is de oplossing.’ Raphaëla schiet in de lach. ‘Deze jongen… hij is een onderdeel van mijn leven geworden. We gaan samen op stap, samen shoppen en we zijn naar de internationale première van Shabu geweest op de Berlinale. Kijk, deze oorbellen heeft hij voor me uitgekozen, want hij vond mijn kleding te saai.’ Ze laat haar opvallende goudkleurige oorbellen zien.

‘Het was leuk om met haar te werken’, zegt Sharonio, ‘ik heb niks te klagen. Je ziet aan haar wanneer je serieus moet zijn, en anders hoor je het wel als ze ’s ochtends belt. Maar dan werkte ik gewoon goed mee en dan was er niks aan de hand. Met haar weet ik waar ik aan toe ben en ze is eerlijk. Op school gaan ze niet zo met me om als Shamira. Als je niet met mij om kan gaan dan, ja…’

Raphaëla maakt zich soms zorgen om Sharonio’s toekomst. Hij is overgeplaatst naar een school voor kinderen met gedragsproblemen, omdat hij onhandelbaar zou zijn. ‘Dan denk ik: deze jongen heeft met mij een hele film gemaakt, ik ben niet altijd even makkelijk, ik vraag concentratie en toewijding en hij heeft dat allemaal zonder problemen gegeven. Kijk wat een rijkdom hij in zich heeft zitten, waarom doen we daar niet iets mee als maatschappij? Relaties zijn altijd een wisselwerking. Ik hoop dat zijn vroegere leraren deze film zien, hoewel ik ook snap dat het zo makkelijk niet is om voor de klas te staan. Maar we moeten het talent in mensen blijven zien, want zodra het balletje de verkeerde kant op rolt kom je er niet meer uit.’

In de film opent Shabu een lift die vol ligt met bloed. ‘Jij dacht dat het niet echt was hè', zegt Raphaëla. ‘Het is wel echt. Het geweld ligt op de loer, daarom zit die scène erin. Shabu balanceert op een dunne draad: de criminele kant op gaan is heel makkelijk, zéker als de maatschappij hem die kant op duwt.’

‘Voor het zelfvertrouwen van Sharonio is het helemaal niet goed om te worden bestempeld als onhandelbaar’, zegt Raphaëla. ‘Hij vertelt dat er jongens uit zijn klas bezig zijn met drillrap en criminaliteit. Sharonio wil daar niks van weten, hij houdt van afrobeat, daar wil hij mee verder, hij wil zichzelf staande houden. Zijn ouders stimuleren hem heel erg. Zijn vader houdt ook van muziek en motiveert hem om zijn passie te volgen. Zijn moeder weet wat er op het spel staat. Daarom is ze zo streng, ze móét. Ik hoop dat Sharonio weet dat deze film zíjn verdienste is.’

Gouden Kalf

In 2019 ontving Shamira Raphaëla een Gouden Kalf op het Nederlands Filmfestival voor de documentaire De waarheid over mijn vader, waarin journalist Clarice Gargard de relatie tot haar vader onderzoekt, die werkte voor de Liberiaanse dictator Charles Taylor. Datzelfde jaar bracht ze de controversiële documentaire Ons moederland uit, over de opkomst van rechts populisme en white supremacy in Nederland. Met Shabu won ze in 2022 de Idfa Award voor Best Youth Documentary en ontving een Special Jury Mention op de Berlinale. Momenteel werkte ze aan SiHame; een fictieserie over female revenge voor KRONCRV. Naast filmmaker is Raphaëla bestuurslid van de Dutch Academy of Film.

Meer over