ACHTERGRONDVR-FILM TRAVELING WHILE BLACK

De VR-film Traveling While Black schetst indringende getuigenissen van levens van zwarte Amerikanen

Met het indringende Traveling While Black geeft regisseur Roger Ross Williams een nieuwe betekenis aan virtual reality: wie zich erin onderdompelt ervaart ‘de realiteit van zwart-zijn’ in Amerika.

Beeld uit de virtualrealitydocumentaire Traveling While Black.Beeld Filmstill

Je zit in een hotdogrestaurant in Washington D.C. aan een vierpersoonstafel naast een oudere zwarte Amerikaanse man. Tegenover hem nog een oudere man en daarnaast een jong jochie, wellicht de kleinzoon van een van beiden. De man naast je vertelt over een lange, onzekere en gevaarlijke busreis door het zuiden van Amerika: tien uur lang van Georgia naar Mississippi.

In de virtualrealitydocumentaire Traveling While Black van de 57-jarige Amerikaanse documentairemaker en Oscarwinnaar Roger Ross Williams (in 2010 bekroond voor de korte documentaire Music by Prudence, als eerste zwarte regisseur in de Oscargeschiedenis) voel je je in eerste instantie een wat vreemde gast bij het gesprek. Kijkend via de VR-bril ben je een soort onzichtbare tafelgenoot, die op intieme wijze en toch ook een beetje stiekem getuige is van een persoonlijke herinnering.

De man vertelt verder. We zijn in de tijd van de Jim Crow-wetten, die tot 1965 van kracht waren in de zuidelijke staten. Wit en zwart waren in Amerika bij wet gescheiden en reizen was voor zwarte mensen potentieel levensgevaarlijk. Het moet de zomer van 1963 zijn geweest, want de man herinnert zich dat de zwarte burgerrechtenactivist Fannie Lou Hamer kort daarvoor was gearresteerd en in elkaar geslagen, toen ze in een voor haar verboden deel van de bus was gaan zitten. Ze hield er blijvend letsel aan over.

De bus vanuit het perspectief van de verteller, met gevaar bij elke tussenstop.Beeld Filmstill

Plotseling zit je zelf aan boord van de bus waarover de man vertelt. Je kijkt via zijn ogen, kruipt in zijn hoofd, wordt uitgenodigd te voelen wat hij tijdens de reis moet hebben gevoeld. Zijn kalme vertelstem wordt iets luider en galmt door je hoofd. Eigen eten mee, want in elke tussenstop bij een restaurant of benzinestation schuilt mogelijk gevaar. De kans om klappen te krijgen – of erger. Wacht hem een vergelijkbaar lot als mevrouw Hamer?

Met het indringende Traveling While Black, in het Amsterdamse filmmuseum Eye onderdeel van het Black Light-programma met zwarte cinema, zet regisseur Williams een fascinerende nieuwe stap in de ontwikkeling en mogelijkheden van virtual reality. Vooral door een verhaal te vertellen (of beter gezegd: een ervaring over te brengen) dat op doordachte wijze aansluit op de kwaliteiten van het medium. Tussendoor stiekem op je telefoon kijken of kort van gedachten wisselen met je buurman of buurvrouw is er niet bij, in virtual reality. Zet een VR-bril met bijbehorende koptelefoon op en je blikveld en gehoor worden volledig in beslag genomen – en daar tracht Williams extra betekenis aan te geven.

In een interview in het Amerikaanse tijdschrift Forbes vergeleek hij die onderdompeling in zijn virtualrealitywereld met ‘de realiteit van zwart-zijn in Amerika’: beide zijn wat hem betreft even onontkoombaar. En hoewel zijn vergelijking slechts standhoudt voor zolang Traveling While Black duurt, tekent die uitspraak de visie en ambitie van zijn project.

Williams schetst gedurende twintig minuten meerdere korte, indringende getuigenissen van de levens van zwarte Amerikanen. Centrale locatie is Ben’s Chili Bowl in Washington D.C., oorspronkelijk een bioscoop voor stille films en vanaf 1958 het restaurant waar zwarte stadsbewoners samen konden eten zonder voortdurend op hun hoede te hoeven zijn. Tegenwoordig hangt er een vrolijke foto van Barack Obama aan de muur, die hier in een van de eerste maanden van zijn presidentschap kwam eten. 

Ben’s Chili Bowl is de centrale locatie van de documentaire in Washington D.C. In dit restaurant kunnen zwarte stadbewoners sinds 1958 samen eten zonder voortdurend op hun hoede te hoeven zijn.Beeld Filmstill

Rode draad in de verhalen over vroeger is The Negro Motorist Green Book, een reisgids voor zwarte Amerikanen die onderweg een veilige plek zochten om te tanken, eten of slapen. Maar vroeger en nu lopen hier kriskras door elkaar. Hoewel jonge mensen het boekje niet meer nodig hebben, horen we in de sleutelzin van Traveling While Black op de voice-over, zit het Green Book ook bij hen in het hoofd. Samen vormen al die verhalen een unieke, tot de verbeelding sprekende gedachtestroom die je, voor zover mogelijk binnen de grenzen van het medium, in de hoofden van de vertellers plaatst.

Traveling While Black kun je daarmee ook zien als tegenhanger van de met drie Oscars bekroonde film Green Book (2018). Daarin werd de onderdrukking van zwarte Amerikanen verbeeld via het verhaal van een Italiaans-Amerikaanse man; in Traveling While Black staat het Afro-Amerikaanse perspectief nadrukkelijk centraal.

Soms zoekt regisseur Williams naar dromerige melancholie, waarbij je met zachte hand zo diep mogelijk in de gedachtestroom wordt getrokken. Wonderschoon zijn ze, de momenten waarop je ’s nachts in de verder verlaten diner plaatsneemt aan de bar, als een personage in een schilderij van Edward Hopper, terwijl de oude Sandra Butler-Truesdale in zachtrood licht vertelt hoe het was om als zwarte vrouw op te groeien in een gesegregeerd Amerika.

Het contrast met het verhaal van Samaria Rice, wier 12-jarige zoon Tamir in 2014 door de politie werd doodgeschoten toen hij in een park speelde met een speelgoedpistool, kan haast niet groter zijn. Ben’s Chili Bowl zit ditmaal vol, maar iedereen zwijgt en kijkt naar Rice, die haar hartverscheurende verhaal vertelt aan een vrouw tegenover haar. De confrontatie is onontkoombaar. Je zit er weer bij, aan het vierzitstafeltje, ogenschijnlijk even onopgemerkt als tijdens eerdere verhalen, maar plotseling kun je je niet aan de indruk onttrekken dat de bezoekers van het restaurant ook naar jou kijken: de zwijgzame toeschouwer in een nog altijd radicaal ongelijke wereld.

Traveling While Black

20 minuten

Regie Roger Ross Williams

Tot en met 5 augustus in Eye Amsterdam als onderdeel van het Black Light-programma. Zie eyefilm.nl voor informatie over kaartverkoop en reserveringen.

Roger Ross Williams

De documentaires van de deels in Nederland woonachtige Amerikaan Roger Ross Williams zijn uiterst veelzijdig. De korte documentaire Music by Prudence, waarvoor hij in 2010 als eerste zwarte regisseur in de filmgeschiedenis een Oscar ontving, schetst het leven van de aan een rolstoel gekluisterde Zimbabwaanse zangeres Prudence Mabhena. Met Blackface (2015) stelde hij in opdracht van CNN de Nederlandse Zwarte Piet-traditie aan de kaak; zijn deels geanimeerde hitdocu Life, Animated (2016) gaat over een autistische jongen die via Disneyfilms met de buitenwereld communiceert. Vorig jaar vertoonde het IDFA The Apollo, zijn fraaie documentaire over het befaamde Apollo Theater in de New Yorkse wijk Harlem.

Meer over