Review

De Verbeelders is veeel meer dan plaatjes bij de tekst

Het heeft even geduurd eer illustratoren voor vol werden aangezien. Saskia de Bodt eert ze nu met een overzichtsboek. Door Joost Pollmann

Joost Pollmann
De verbeelders - Nederlandse boekenillustratie in de twintigste eeuw Beeld Io Cooman
De verbeelders - Nederlandse boekenillustratie in de twintigste eeuwBeeld Io Cooman

In 2009 kreeg kunstenaar Rob Scholte een prent van Jan Sluijters cadeau. Die vond hij zo mooi dat hij alle 77 illustraties die Sluijters begin vorige eeuw voor het weekblad De Nieuwe Amsterdammer had gemaakt, ging verzamelen. Ze worden nu geëxposeerd in museum de Fundatie te Zwolle (tot 4 januari). Scholte wist niet dat de schilder Sluijters ook tekende en dat wekt verbazing, want politieke prenten als Sluyters' Oorlogken is jarig uit 1916 mag je toch haast iconisch noemen. Het zegt veel over de lage status die de illustratie lange tijd had ten opzichte van het autonome schilderij.

Daaraan is nu iets gedaan met het lijvige De verbeelders - Nederlandse boekillustratie in de twintigste eeuw van Saskia de Bodt, bijzonder hoogleraar Illustratie aan de Universiteit van Amsterdam. 'Dit boek gaat expliciet over de positie van de illustrator en zijn werk, impliciet is de relatie met tekst en met beeldende kunst het onderwerp', meldt de inleiding. Dat klinkt wat streng, maar het pakt prettig uit. De Bodt en haar medewerkers verdelen de afgelopen eeuw onder in zes tijdvakken, die elk een eigen introductie krijgen, waarna individuele illustratoren in tekst en beeld worden voorgesteld.

Daar zitten aangename verrassingen tussen. Zoals Marius Bauer (1867-1932), die door De Bodt 'een interpretator van teksten' met 'visuele gedachtenspinsels' wordt genoemd. Hij illustreerde literaire teksten van onder anderen Flaubert en Arthur van Schendel, maar zijn magnum opus was een privéproject: Bauer versierde zijn eigen uitgave van de Verhalen van duizend-en-een-nacht met liefst 2.925 schetsen.

De appel en Nijntje door Dick Bruna Beeld Illustraties uit De verbeelders
De appel en Nijntje door Dick BrunaBeeld Illustraties uit De verbeelders

Grote namen

Sommige grote namen ontbreken in De verbeelders. Waarom staat er bijvoorbeeld niets in uit het oeuvre van M.A. Koekkoek, die samen met de wél genoemde Isings en Jetses het supertrio van de educatieve illustratie vormde? Zijn schoolplaten worden nog altijd druk verzameld.

De chronologische indeling maakt het eenvoudig om stijlontwikkelingen te volgen. In de eerste helft van de 20ste eeuw domineert de jugendstil en het is bijna een opluchting als de Russen daarna met hun verfrissende modernisme de ramen openzetten. Voor die tijd is er hooguit een enkeling als Lou Loeber die in haar hoekige illustraties (zie het versjesboek Gouden Vlinders uit 1927) de invloed van De Stijl verwerkt. Na de Tweede Wereldoorlog is het natuurlijk Cobra dat voor verandering zorgt: Lucebert, Kouwenaar en Appel illustreren hun eigen poëzie.

De opkomst van illustraties in boeken en tijdschriften aan het eind van de 19de eeuw had nog veel te maken met popularisering en volksopvoeding.

Na de oorlog is de beeldcultuur veel minder dienstbaar en voor de illustrator betekent dat statusverhoging. Sterren als Dick Bruna, Fiep Westendorp en Thé Tjong-Kingh winnen prijzen, krijgen tentoonstellingen en worden in andere talen vertaald. Tenminste: als er tekst aan te pas komt. Prentenboeken als Waar is de taart? (2004) van Tjong-Kingh zijn woordloos en dagen de (jonge) lezer uit zelf het verhaal in de tekening te zoeken.

De verbeelders eindigt met een optimistisch getoonzette hint naar De Bodts collega-wetenschappers: 'De antropologen, sociologen, historici, psychologen, rechts- en cultuurhistorici, enzovoorts, die de maatschappelijke en culturele invloed van dit illustratiemateriaal breder willen onderzoeken, bieden we met dit overzichtsboek een historisch uitgangspunt en - wat belangrijk is - veel beeldmateriaal.' Plaatjes kijken, maar wel op niveau.

Illustratie van Jan Sluijters in Jongensdagen van Theo Thijssen. Beeld Illustraties uit De verbeelders
Illustratie van Jan Sluijters in Jongensdagen van Theo Thijssen.Beeld Illustraties uit De verbeelders
Meer over