Theater

De uren gaat over drie vrouwen die zoveel willen, maar niet kunnen. Je vóélt hun keurslijf knellen ★★★★☆

De bejubelde regisseur Eline Arbo bewerkte Michael Cunninghams roman The Hours voor theater en voorziet het bestaande (klassieke) materiaal van een extra laag.

De uren. Beeld Dim Balsem
De uren.Beeld Dim Balsem

Een stralende lentemorgen. De zon hult alles in een gouden gloed, de dag kan beginnen, alles lijkt nog mogelijk en er ligt een feestje in het verschiet. Met die veelbelovende vibe begint De uren van regisseur Eline Arbo (35) bij Internationaal Theater Amsterdam (ITA). En vrijwel meteen, in die prille eerste momenten van de voorstelling, voel je dat er iets bijzonders gaat gebeuren.

Door de opvallende trefzekerheid van de enscenering, om te beginnen. Arbo omarmt gretig de mogelijkheden die de grote zaal biedt en pakt uit met een fraai lichtplan (Varja Klosse) en een roterende speelvloer. Door die vloer te draaien, verlegt ze de focus keer op keer naar een ander personage, een andere situatie, een andere locatie; een fraaie, beeldende keuze ter ondersteuning van het narratief, gebaseerd op Michael Cunninghams boek The Hours.

Zo volgen we drie vrouwelijke hoofdpersonages gedurende één dag, van die zonovergoten ochtend tot in de donkerblauwe avonduren. Te weten: Virginia Woolf, die zich zet aan haar roman Mrs. Dalloway, in de jaren twintig van de vorige eeuw; Laura Brown die zich met dat boek graag onttrekt aan haar huisvrouwenbestaan eind jaren veertig; en Clarissa Vaughan (bijgenaamd Mrs D.), uitgever en socialite in het New York van de jaren negentig.

Nog een verrassing
Arbo gaat aldus grotendeels uit van Cunninghams bekroonde en verfilmde roman uit 1998, een boek dat op zijn eigen manier teruggrijpt op Mrs. Dalloway van Virginia Woolf (werktitel The Hours). Maar ze voegde er meer ‘Woolf’ aan toe en geeft de personages ook tekst uit andere werken van de vermaarde schrijver en feminist.

Drie vrouwen zien we, die – net als Mrs. Dalloway – het leven zonder enige terughoudendheid zouden willen aangaan, maar zich hierin toch gehinderd zien. Door de beperkende rol die de maatschappij hun oplegt, maar ook door hun eigen wankele psychische gesteldheid, die niet zelden het gevolg is van die rol. Het mooie decor (Pascal Leboucq) op de draaischijf bestaat uit huisraad, waaronder een aanrecht plus oven voor een taart, en een bed gevuld met bloemen. Die boeketten blijven maar terugkomen (Mrs. Dalloway said she would buy the flowers herself, aldus de beroemde openingszin van Woolfs boek), snijbloemen die de boel moeten opfleuren, maar die hun eigen eindigheid al in zich dragen. Voortdurend moeten ze in vazen worden gezet; best leuk, maar als levensvervulling ook wat mager. Deze vrouwen willen van alles, maar ze kúnnen niet – af en toe beneemt het je als kijker bijna de adem, alsof je hun keurslijf aan den lijve voelt knellen.

En dan het spel
Neem Clarissa Vaughan, die een feestje voorbereidt voor haar doodzieke vriend Richard. Marieke Heebink speelt haar als een heftig opgewekte vrouw, met een veel te harde stem. Ze is welgesteld en leeft samen met haar vrouwelijke partner in de Village, wat wil je nog meer? Maar die stem, en ook dat lichaam, het klopt niet. Er moet iets overschreeuwd worden, iets weggewuifd, iets worden verdrongen. Ongemakkelijk, tot uiteindelijk de ontroering toch toeslaat.

Hartverscheurend is Ilke Paddenburg als de niet-zo-perfecte huisvrouw Laura Brown. Laura leest liever (in Mrs. Dalloway nu) dan dat ze taarten bakt, haar zoontje bezighoudt of buurvrouwen ontvangt; dingen die haar zichtbaar ook veel moeite kosten. Toch wil ze voldoen aan het voorstedelijke ideaalbeeld uit die tijd en probeert ze het keer op keer, tegen de klippen op. Haar strijd is stil, maar komt des te harder binnen.

En dan is er Chris Nietvelt als Virginia Woolf. Als een schaduw waart ze door de scènes die ze zo beïnvloedde met haar werk. Arbo gaf haar meer tekst dan Nicole Kidman kreeg in Stephen Daldry’s verfilming uit 2002, waarin we Woolf langzaam ten onder zagen gaan; hier laat ze van zich horen. Tegelijkertijd lijdt ze onder haar ‘gekte’ en zijn het de zwijgzame, eenzame scènes waarmee ze de meeste indruk maakt, terzijde, met steeds een sigaret in de hand.

Met De uren betoont Arbo zich na haar bejubelde Weg met Eddy Bellegueule opnieuw een goed acteursregisseur. Wat kleinere (dubbel)rollen zijn er weggelegd voor Majd Mardo, Sinem Kavus en Steven Van Watermeulen. Voor laatstgenoemde dacht ze bovendien nog iets extra’s uit: waar Cunningham schrijver Woolf opvoert, voert Arbo schrijver Cunningham ten tonele. Van Watermeulen staat met regelmaat midden in de cirkel die de speelvloer is, en laat de auteur spreken.

Zo voorziet Arbo het bestaande (klassieke) materiaal van een extra laag en heeft ze daarmee voor haar publiek iets wezenlijk nieuws in petto. Plus de belofte van een ‘nieuwe’ grotezaalregisseur, één met durf en brille.

Cunninghams moeder

Michael Cunningham (68) realiseerde zich tijdens het werk aan The Hours dat zijn liefde voor Clarissa Dalloway – en Virginia Woolf – terug te voeren was op het gevoel dat zijn eigen moeder eigenlijk een Amazone was, opgesloten in een voor haar veel te klein leven. Maar, zo verklaarde hij in een interview in The Guardian: ‘Al was ze iemand die niet gelukkig was met het huisvrouwenbestaan, ze was obsessief bezig met dat huishouden. Ze kon een dag bezig zijn met het uitzoeken van een cocktailservet.’ Het was dat beeld dat hij voor ogen had toen hij het personage Laura Brown creëerde. ‘Ik dacht dat mijn moeder het geweldig zou vinden.’ Het tegendeel bleek het geval. ‘Ik geloof dat ze zich verraden voelde. Moeders, voedt uw kinderen niet op tot schrijvers.’

De uren

Theater

★★★★☆

Door ITA. Regie: Eline Arbo.

21/10, Internationaal Theater Amsterdam. Daar t/m 20/2.

Meer over