THEATER

De tv-bewerking van Citizen K. is nóg beter dan het al bijna perfecte origineel ★★★★★

De lenige performer Sadettin Kirmiziyüz is het hypnotiserende middelpunt van de voorstelling.

Sadettin Kirmiziyüz en Kaspar Schellingerhout in Citizen K. Beeld Mark de Bolk
Sadettin Kirmiziyüz en Kaspar Schellingerhout in Citizen K.Beeld Mark de Bolk

Kan een tv-bewerking een theatervoorstelling nóg beter maken? Vorig jaar had ik dat niet geloofd, zeker niet als die voorstelling al nagenoeg perfect was. Maar het kan, bewijzen regisseur Julius Ponten en theatermakers Sadettin Kirmiziyüz en Kaspar Schellingerhout met Citizen K., de bekroonde productie uit 2019 (toen in regie van Casper Vandeputte) die door Ponten is verfilmd. De tv-film, vrijdagavond te zien bij BNNVara, is een bijna twee uur durende, indringende videoclip. Navrant, opzwepend en onontkoombaar; Ponten vond de volmaakte tv-vertaling voor Citizen K.

In 254 ultrakorte lemma’s laveert Kirmiziyüz door zijn leven als Turkse Nederlander in Zutphen; zoon van gastarbeiders, migrantenkind. Eentje die naar het VWO gaat, en de Toneelacademie Maastricht, maar nog altijd zomaar door de politie staande wordt gehouden. Aan wie steeds weer wordt gevraagd wat hij vindt van 9/11, Fortuyn, Van Gogh. Witte Nederlanders maken hem uit voor ‘vieze kankerturk’, zijn vader drukt hem op het hart vooral nóóit ‘de Turk uit te hangen’, en Kirmiziyüz zelf resteert weinig meer dan ongemakkelijk manoeuvreren, kameleontisch als het moet. Die momenten somt hij chronologisch op, genummerd en wel, en samen vormen ze een versnipperd zelfportret – zie ook de versplinterde spiegel die dient als decor. Omringd door de scherven van zijn identiteit beweegt Kirmiziyüz in de tekst vloeiend van zijn moeder en haar grijsgedraaide Turkse cassettebandjes naar zijn zoontje, dat tweetalig opgroeit in Amsterdam.

Meer nog dan bij de voorstelling valt de muzikaliteit van de performance op, misschien omdat de camera als in een muziekvideo voortdurend soepel om Kirmiziyüz heen cirkelt. In wat één lange take lijkt, beweegt de camera van veraf naar dichtbij en terug, ritmisch, dynamisch, om soms opeens te worden vastgenageld door een blik van de acteur. Kirmiziyüz’ expressieve gezicht leent zich goed voor close-ups, blijkt: verbazing, vreugde, verrukking en afgrijzen wisselen elkaar razendsnel af. Dominanter is nu ook de sterke rol van muzikant Schellingerhout, die de tekst voortstuwt met pulserende elektronica of percussie en tevens fungeert als antagonist, plaaggeest en geweten. Naast de twee mannen ontwikkelt de camera zich als een zwijgend derde personage. Een danser.

Kaspar Schellingerhout en Sadettin Kirmiziyüz. Beeld Mark de Bolk
Kaspar Schellingerhout en Sadettin Kirmiziyüz.Beeld Mark de Bolk

In die dynamiek vormt de lenige performer Kirmiziyüz het hypnotiserende middelpunt. Er is geen ontsnappen aan zijn woordenstroom, zijn stem, zijn pijn. Bedreven schakelt hij tussen Turks en Nederlands, trots en schaamte, tussen incasseren en terugslaan. Tot een lange reeks krenkingen leidt tot een furieus crescendo. Een stoer bedoeld dreigement – ‘weet je wie ik ben?’ – transformeert tot wanhoopskreet. Ik hoop dat die vrijdag in vele woonkamers klinkt.

Citizen K.

Theater/tv

★★★★★

Regie Julius Ponten. Met Sadettin Kirmiziyüz en Kaspar Schellingerhout

14/5, 23 uur NPO3, 15/5, 20.30 NPO 2 extra, daarna terug te zien via NPO Start

Meer over