InterviewDaria Bukvić, theatermaker

‘De tijd van het diversiteitsdebat is voorbij. Bij Oostpool gaan we het dóén’

null Beeld  Catharina Gerritsen
Beeld Catharina Gerritsen

De Bosnisch-Nederlandse theatermaker Daria Bukvić (31) wordt de nieuwe directeur van Toneelgroep Oostpool. Ze volgt Marcus Azzini op, die moest vertrekken wegens grensoverschrijdend gedrag. ‘Ik wil het meest toegankelijke gezelschap van Nederland worden.’

Van kind in een asielzoekerscentrum tot directeur van een groot theatergezelschap. Zo vatte haar moeder kernachtig de levensloop samen van theatermaker Daria Bukvić (31), toen die haar vertelde over haar nieuwe baan: artistiek directeur bij Toneelgroep Oostpool. Bukvić: ‘Ze was fokking trots. En ook ik voel heel sterk: we did it. Want dit is net zo goed háár verdienste.’

Bukvić (Tuzla, 1989) kwam op haar 3de met haar ouders naar Nederland en geldt hier inmiddels als een van de belangrijkste jonge theatermakers. Haar veelgeprezen voorstellingen gaan vaak over een worsteling met identiteit, over ergens al dan niet thuishoren. En nu is dit voormalige buitenbeentje doorgedrongen tot de top van het Nederlands toneel, als directeur van een middelgroot ‘Bis-gezelschap’ (onderdeel van de Basisinfrastructuur van belangrijkste Nederlandse cultuurinstellingen). Bukvić: ‘Stel je voor: toen mijn moeder hier kwam, moest ze wc’s schoonmaken. En nu is haar dochter een invloedrijke figuur in de cultuursector. Dat betekent heel veel, en niet alleen voor haar.’

Want Bukvić heeft voor haar gevoel ook een belangrijke voorbeeldfunctie. ‘Een nieuwe generatie vindt het straks normaal dat iemand met een migratieachtergrond zo’n positie kan bekleden. Dat geeft denk ik veel jonge mensen hoop. Toen ik afstudeerde had ik zelf veel aan het voorbeeld van biculturele regisseurs als Eric de Vroedt en Ola Mafaalani.’

Grunberg

Dat was in 2011, toen ze op haar 21ste de regieopleiding aan de Toneelacademie Maastricht voltooide. In de tussenliggende tien jaar veroverde Bukvić de Nederlandse toneelwereld met haar frisse, kleurrijke en vaak exuberante voorstellingen over maatschappelijk urgente thema’s. Haar grote doorbraak was in 2014 de productie Nobody Home, waarin ze haar eigen vluchtverhaal en dat van haar drie acteurs verwerkte tot een even vlotte als schrijnende mix van stand-up, quasivrolijke verkleedpartijtjes en hartverscheurende autobiografische teksten. Middenin de vluchtelingencrisis raakte die voorstelling een snaar bij een groot publiek. Bukvić werd overladen met lof en prijzen, en kreeg landelijke media-aandacht. Arnon Grunberg schreef op de voorpagina van de Volkskrant: ‘Alle Kamerleden en het kabinet adviseer ik naar Nobody Home te gaan.’

Als vaste gastregisseur bij Het Nationale Theater zette ze die succesvolle koers voort met gevierde producties als Melk & dadels (2018), met vier Marokkaans-Nederlandse actrices, en een ingrijpende bewerking van Shakespeares Othello (2018 en 2020), waarin ze het accent verlegde van een liefdesverhaal naar een felle aanklacht tegen racisme. Haar voorstellingen werden meermaals geselecteerd voor het Nederlands Theaterfestival en in 2016 ontving Bukvić de Amsterdamprijs voor de Kunst. In 2018 koos Harper’s Bazaar haar tot één van hun veertien ‘Women of the year’.

Fadua El Akchaoui, Khadija El Kharraz Alami en Kyra Bououargane in de voorstelling Melk & dadels. Beeld Kurt van der Elst
Fadua El Akchaoui, Khadija El Kharraz Alami en Kyra Bououargane in de voorstelling Melk & dadels.Beeld Kurt van der Elst

Sinds Marcus Azzini vorig jaar zomer zijn functie neerlegde, voerde ze bij Oostpool al de interim-artistieke leiding, samen met theatermakers Charli Chung, Jan Hulst en Kasper Tarenskeen. Die samenwerking wordt vervolgd, nu met Bukvić als artistiek directeur, en Chung, Hulst en Tarenskeen plus twee dramaturgen als vast artistiek team. Bukvić : ‘Ik zie hen echt als mijn raad van wijzen.’

Champions league

Dat is een grappige typering voor waarschijnlijk het jongste artistieke team in ‘de champions league van het Nederlands theater’. Schaterlach: ‘De jongste is vandaag 26 geworden, de oudste is 36, en ik zit er precies tussenin. Ik vind het te gek dat de zakelijk directeur en de raad van toezicht hier nu zo openstaan voor radicale vernieuwing.’

Natuurlijk denkt dit jonge team sinds de crisis bij het gezelschap veel na over macht, en hoe die te herdefiniëren. ‘Met zo’n groot team zorgen we om te beginnen dat de artistieke koers breed wordt gedragen. Dat maakt dat ik minder alleenheerser ben dan mijn voorganger. We hebben wekelijks artistiek overleg waarin ik keihard kan worden teruggefloten.’

Een jaar geleden raakte Toneelgroep Oostpool in opspraak door onthullingen over grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik van de toenmalige artistiek leider Marcus Azzini. Op een eerste, nogal onvolledig onderzoek naar de misstanden, dat Azzini deels vrijpleitte, kwam uit de sector veel kritiek. Een tweede, grondiger onderzoek naar 53 meldingen leidde begin dit jaar tot zijn definitieve vertrek.

Het is nogal een erfenis waarmee ze wordt opgezadeld, erkent Bukvić . ‘Maar achter de schermen hebben we het afgelopen jaar al heel hard gewerkt aan een veilige werkomgeving.’

null Beeld Catharina Gerritsen
Beeld Catharina Gerritsen

Zo voerde het gezelschap nieuwe gedragsprotocollen in (‘we stikken van de protocollen!’), werd een nieuwe vertrouwenspersoon aangesteld, en zijn permanent twee deskundige coaches beschikbaar voor wie wil reflecteren op wat er is gebeurd. Het gezelschap faciliteert trainingen over gedragspatronen en goed werkgeverschap en initieerde Topics: een reeks debatten over macht. Er is een personeelsvertegenwoordiging ingesteld en binnenkort wordt de nieuwe voorzitter van de raad van toezicht benoemd. Daarnaast is er een volledig nieuwe functie in het leven geroepen: Hoofd Interactie en Inclusie. Bukvić : ‘Dat laatste heeft niet eens zoveel te maken met de crisis, als wel met mijn ambitie voor het nieuwe Oostpool: om het meest toegankelijke en meest inclusieve gezelschap van Nederland te worden.’

Randstad

Want inclusiviteit zit hem niet alleen in biculturele makers en acteurs, benadrukt ze. ‘Ik wil dat mensen uit alle bevolkingsgroepen zich hier welkom voelen. Het vorige Oostpool straalde toch een soort arrogantie uit: hier maakten mensen uit de Randstad theater voor de Randstad. Wij willen nadrukkelijker wortel schieten in het oosten, onder meer door een nauwere samenwerking met theaters in de regio.’ Zelf groeide ze op in een relatief ‘cultuurarme’ omgeving in Limburg. ‘Omdat ik dat in mijn jeugd zo heb gemist, vind ik het belangrijk dat alle jongeren in Gelderland en Overijssel straks de weg kennen naar Oostpool, en weten dat je hier vette dingen kunt zien. En niet alleen jongeren. Gewoon, iedereen.’

Het nieuwe Oostpool zal de komende jaren een voortrekkersrol moeten spelen op het gebied van veiligheid en goed werkgeverschap, beseft ze. ‘Wij hebben die verantwoordelijkheid nu, omdat het hier zo is misgegaan. Dus ik wil me daar actief voor inzetten en zorgen dat de hele sector hiervan leert. Want ik hoop wel dat collega-instellingen ook kritisch in de spiegel blijven kijken. Het is belangrijk dat het debat over macht en machtsexcessen in de hele sector wordt gevoerd. Dat begint al op de toneelscholen.’

Direct en indirect komt het thema ‘macht’ ook terug in een aantal nieuwe producties volgend seizoen. Met haar regie van Girls & Boys van Dennis Kelly, met een hoofdrol voor Hadewych Minis (gepland voor november), spreekt Bukvić zich nadrukkelijk uit over het dominante mannelijke perspectief in het klassieke toneelrepertoire. ‘Dat stuk is een omgekeerde Medea waarin haast doelbewust het narratief van de man wordt uitgewist. Want daar hebben we nu al ruim tweeduizend jaar naar geluisterd.’ Ook collega Charli Chung verdiept zich in de machinaties van macht met zijn regie van Christopher Marlowes Edward II.

Organisatorisch mag Oostpool dan ingrijpend op de schop zijn gegaan, Bukvić wil zorgvuldig omspringen met de artistieke erfenis van haar voorganger. ‘Achter de schermen ging het mis, maar er zijn hier de afgelopen jaren ook prachtige, belangwekkende voorstellingen gemaakt met als centrale vraag: hoe nu mens te zijn? Die vraag ontroert mij nog steeds, en die blijft ook leidend bij onze producties. In die zin ga ik niet het kind met het badwater weggooien.

‘Oostpool maakte naam met jong, actueel en maatschappelijk relevant theater. Die koers wil ik voortzetten, maar dan nog radicaler, en natuurlijk met alles wat ik aan ervaring en bagage meeneem, als biculturele, vrouwelijke theatermaker van een jongere generatie.’

Othello door het Nationale Theater in 2018. Beeld Sanne Peper
Othello door het Nationale Theater in 2018.Beeld Sanne Peper

Amsterdamse Bos

Dat vertaalt zich in een brede, kleurrijke programmering. Eind mei (als het dan weer kan) trapt Bukvić zelf af met haar regie van de solo Wrak van Fadua El Akchaoui, een van de actrices uit Melk & dadels. Dan volgt in de zomer het grote openluchtspektakel Hollandsch Glorie in het Amsterdamse Bos, gemaakt door het complete artistieke team, met een tekst van Hulst en Tarenskeen en in een co-regie van Bukvić en Chung.

De directeur maakt een sprongetje in haar stoel en klapt in haar handen. ‘O, laat me je vertellen over Hollandsch Glorie!’ Dat stuk, straalt ze, zal gaan over een historisch amusementspark, waar de oudere witte programmamaker botst met een jonge generatie die vindt dat er andere live-actionverhalen gespeeld moeten worden dan alleen maar VOC, de musical. Brede grijns: ‘Het wordt een vette satire op het zelfbeeld van Nederlanders en hun moeizame omgang met beladen momenten uit onze geschiedenis.’

Volgend seizoen regisseert Bukvić zelf ook nog een groots, feestelijk, multidisciplinair project met toneel, dans en orkest. Hulst en Tarenskeen duiken met What doesn’t kill you vol zelfspot in het leven van de hypermoderne dolende mens, en Charli Chung brengt na zijn succesvolle Don Caravaggio met Edward II opnieuw een bont kostuumdrama, met een hoofdrol voor Fjodor Jozefzoon.

Ze noemt die casting niet kleurenblind, maar ‘kleurbewust’. Bukvić : ‘Natúúrlijk kan een acteur van kleur de hoofdrol spelen in een kostuumdrama. Kijk maar naar Bridgerton. Maar Fjodor is in de eerste plaats een van de beste jonge acteurs van nu. Dus ik vind eigenlijk dat zo’n keuze volkomen vanzelfsprekend zou moeten zijn.’ Ze zucht.

‘Eerlijk? Ik heb geen zin meer om tussen de theaterbobo’s diversiteitsdebat nummer 364 te voeren. Die tijd zijn we nu echt voorbij. Wij gaan het hier gewoon doen.’

Multitalent

Daria Bukvić maakt niet alleen theater. Eerder maakte ze in Das Magazin al haar literaire debuut met het korte verhaal Sweet Sarajevo, en tekende een boekencontract bij Das Mag. Half juli komt haar speelfilmdebuut Meskina in de bioscoop, een comedy met een Marokkaans-Nederlandse cast, met in de hoofdrollen Maryam Hassouni, Soundos El Ahmadi en Nasrdin Dchar. In het najaar volgt de tv-serie naar Melk & dadels (titel nog onbekend), waarbij Bukvić is betrokken als creative producer. En ooit, dat weet ze zeker, zal ze een videoclip van Beyoncé regisseren.

Nobody Home. Beeld Casper Koster
Nobody Home.Beeld Casper Koster
Meer over