Film

De tijd dat onafhankelijke vrouwen door Disney als ‘heks’ werden weggezet is voorbij

Emma Stone in Cruella (2021). Beeld
Emma Stone in Cruella (2021).

Terwijl Disneyprinsessen de laatste jaren al luidruchtig emancipeerden, hebben ook de vrouwelijke slechteriken sluipenderwijs een verandering ondergaan. Voor eerherstel is de beurt nu aan Cruella de Vil.

Nee, ze heeft de honden niet vermoord. Cruella de Vil mag een onruststoker zijn, een puppymoordenaar is ze niet. Nóg niet, dat zou kunnen. De liveactionfilm Cruella van Craig Gillespie is immers het ‘oorsprongsverhaal’ van het gehate én geliefde personage Cruella de Vil uit 101 Dalmatiërs (1961). Hier zien we wat voorafging aan de tekenfilm. Maar het is een voorgeschiedenis met revisionistische trekjes: De Vil is (nu nog) een getroebleerde maar goedbedoelende, getalenteerde jonge vrouw. Of ze uiteindelijk de volbloed booswicht uit de tekenfilm wordt, is de vraag. In de nieuwe film Cruella wordt ze in elk geval onterecht beschuldigd van het ombrengen van drie Dalmatiërs. En dat zijn rotbeesten bovendien.

Kennen we eigenlijk wel de juiste versie van het sprookje? Zijn bij het decennialang hervertellen bepaalde accenten niet verschoven, cruciale details verloren geraakt? Was de koning wel zo nobel, de prinses echt zo naïef? En die scherpzinnige, ietwat ingewikkelde vrouw, met die uitgesproken ambities en talenten, was dat wel een heks?

Maakt het daarbij nog uit wie het verhaal vertelt?

Wanneer het wordt verteld, dat heeft in elk geval invloed. In 1937 bijvoorbeeld, bij de eerste lange Disneytekenfilm Sneeuwwitje, was de sprookjeswereld nog overzichtelijk. Je had goed en kwaad, Sneeuwwitje versus de boze koningin. Die koningin is een gefrustreerde, oudere vrouw, met een ongezonde liefde voor haar eigen spiegelbeeld. Het idee dat haar stiefdochter mooier is dan zij vindt deze vrouw zo onverdraaglijk dat ze haar hart in een kistje eist.

Stiefmoeders

Zwart-wit(-rood), zo was lang de verhouding tussen Disneyprinsessen en hun antagonisten. Die laatsten zijn trouwens meestal ook vrouwen, en niet zelden hun stiefmoeder. Stiefmoeders in sprookjes, dat geeft gegarandeerd gedoe.

Dat was al zo bij de gebroeders Grimm, wier verhalen vaak ten grondslag liggen aan de Disneyfilms. Maar in hun vroegste sprookjes waren de slechteriken meestal de echte moeders. Dat veranderde in de loop van de 19de eeuw, zodat de moederfiguur een onaangetaste heilige kon blijven, terwijl reële gevoelens van moederwoede veilig freudiaans werden gekanaliseerd. Zo werd, ook bij Disney, de stiefmoeder een handig archetype op wie allerlei angst voor vrouwen kon worden geprojecteerd. Bonusmoeders wereldwijd ervaren er nog dagelijks de nadelen van.

We spoelen even door naar 2010, naar Rapunzel (Tangled), Disneys laatste ‘klassieke’ prinsessenfilm. Dit sprookje kent gelijkenissen met Sneeuwwitje: de oudere vrouw voor wie eeuwige jeugd en schoonheid een dodelijke obsessie worden, het (stief)moeder-dochtermotief. Maar het kwaad ziet er tachtig jaar later heel anders uit. De vrouwelijke schurk, zo blijkt, heeft zich in de tussenliggende decennia opvallend ontwikkeld. De manipulatieve, theatrale Moeder Gothel is een verrukkelijke hedendaagse slechterik.

De plot, in het kort: Moeder Gothel ziet het meterslange, geneeskrachtige haar van koningskind Rapunzel als permanente verjongingskuur. Daarom houdt zij het meisje verborgen in een toren in het bos, waar ze samenleven als moeder en dochter. Maar als de puberende Rapunzel al te nieuwsgierig wordt naar de buitenwereld, moet Gothel al haar krachten aanwenden om haar kostbare schat binnenshuis te houden.

Die krachten verschillen nogal van die van de boze koningin in Sneeuwwitje. Gothel gebruikt geen zwarte magie of fysiek geweld, en aan Rapunzels gevangenschap komt geen dwang of (openlijke) dreiging te pas. Nee, deze booswicht bedient zich van geraffineerde psychologische intimidatie, en die is veel griezeliger dan een giftige appel. Wil de schattige Rapunzel naar buiten? Túúrlijk wil je dat lieverd, logisch. Maar bedenk wel goed hoe gevaarlijk het daar is, hè, met al die enge mannen en moordenaars overal op de loer. Je bent zo onhandig, schattebout, dat wordt toch nooit wat? En ben je trouwens niet ook een beetje aangekomen?

Zin na zoete, giftige zin breekt Gothel het zelfbeeld van haar aangenomen dochter af, totdat er een bang, onzeker kind overblijft dat volledig afhankelijk is van haar manipulatieve surrogaatmoeder.

Luister naar haar lijflied, Mother Knows Best (de Nederlandse versie, Moeder heeft gelijk, is veel minder goed): een verrukkelijk staaltje theatrale manipulatie, vertolkt met schwung, drama én plezier. Want Moeder Gothel heeft lol in het misleiden en kleineren van die arme Rapunzel. En ze doet het zo gewiekst dat ook de toeschouwer er lol in krijgt. Ze is slecht, ja, maar ook intelligent, complex en geestig. Geen magisch wezen maar een menselijke schurk, zo een die je ook wel in je eigen woonkamer tegenkomt. Moeder Gothel lijkt daarmee een keerpunt: sinds haar indrukwekkende optreden zijn de vrouwelijke schurken er bij Disney alleen maar menselijker op geworden.

Eigen agenda

Vrouwelijke slechteriken in Disneyfilms fungeerden vaak als felgekleurde tegenhanger van de wat fletse prinsessen. Lang waren zij de enige vrouwelijke personages met een eigen agenda, die (tamelijk obsessief) een bepaald doel nastreefden (een jas van puppybont, gehuwde dochters, eeuwige jeugd) en daar (nogal dubieus) naar handelden. Meestal zijn ze weliswaar dominant en vilein, maar ook onafhankelijk, onaangepast en grappig. Om die reden hadden ze altijd al een kleine, fanatieke fanschare. Maar sinds een jaar of tien begint hun rol langzaam te verschuiven. Terwijl Disneyprinsessen luidruchtig emancipeerden, hebben de schurken sluipenderwijs óók een verandering ondergaan.

Kijk naar Brave (2012), waarin de opstandige Merida van haar bemoeizuchtige moeder (geen stiefmoeder!) een gevaarlijke vijand maakt. Dat kun je als metafoor zien, maar is in dit geval letterlijk: ze tovert haar om tot een beer. Of neem Elsa, de getroebleerde troonopvolger van Arendelle in Frozen (2013), die onbedoeld de badgirl wordt en het ganse land bevriest. De vrouwelijke natuurgodin Te Fiti in Vaiana (2016) transformeert tot het monster Te Kā, omdat ze is mishandeld en bestolen. En heks Xianniang in Mulan (2020) koos verbitterd het verkeerde kamp omdat ze als vrouw met bijzondere krachten werd uitgestoten en misbruikt.

De hedendaagse vrouwelijke Disneyschurk is vaak dader en slachtoffer ineen – slachtoffer van een systeem, een cultuur, het patriarchaat. IJdelheid en jaloezie wegens andermans schoonheid zijn als motief sinds Rapunzel gelukkig geruisloos verdwenen. Ook opvallend: de ‘goede’ en de ‘slechte’ vrouw laten zich minder tegen elkaar uitspelen. Integendeel: in bovenstaande voorbeelden, alsook in Raya and the Last Dragon (2021), kan dreigende rampspoed juist worden afgewend met een verzoening tussen de twee.

Misschien komt dat doordat de prinsessen aan complexiteit wonnen en hun tegenstanders dus niet konden achterblijven. Een psychologische strijd is voor een hedendaags publiek wellicht ook herkenbaarder dan uitbuiting als huissloof of gevangenschap in een toren. En sluit zeker ook Disneys commerciële intuïtie niet uit. De prinsessenportfolio raakt langzaam uitgeput; hun emancipatie is voltooid, de prins is passé. Een epische queeste leidt nog maar zelden tot een huwelijk, en de enige interessante volgende stap is eigenlijk nog een openlijk homoseksuele hoofdpersoon.

Potentiële prequels

Maar liggen daar op die plank niet nog een heleboel vergeten personages te verstoffen? Combineer het idee van Wicked (2003), de succesmusical waarin de motieven van de groene heks uit The Wizard of Oz werden vergoelijkt, met de lucratieve oorsprongsverhalen in het superheldengenre, en Disneys Magic Kingdom blijkt een goudmijn van onderbelichte figuren en potentiële prequels, sequels en origin stories.

Dat het allemaal vrouwen zijn, terwijl we midden in de vierde feministische golf zitten, is natuurlijk een prettige bijkomstigheid, en een fijn voorbeeld van hoe idealisme en opportunisme hand in hand kunnen gaan. Ziedaar de recentste trend in de ontwikkeling van de Disneyschurk: het feministisch revisionisme. (Ja, er zijn ook mannen. Een paar. Maar niemand is echt geïnteresseerd in Gaston of Jafar).

De eerste poging, en meteen een kassucces, was Maleficent in 2014, een slimme omkering van de relatie tussen Doornroosje en de boze fee, met Angelina Jolie en haar jukbeenderen als rotspunten in de rol van deerniswekkende duivelin. ‘Laat ons een oud verhaal opnieuw vertellen’, zegt de voice-over in het begin. Want de verwikkelingen rond de beroemde vloek en het spinnewiel waren toch net anders dan de mensheid sinds Sleeping Beauty (1959) geneigd is te denken.

In het kort: ja, Maleficent is (soms) angstaanjagend en kwaad, maar ze heeft een heel goede reden voor haar woede. De film toont zelfs een vrij schokkende sprookjesvariant van het fenomeen date rape.

Dat het uitmaakt wie het verhaal vertelt, blijkt aan het slot, als de identiteit van de (vrouwelijke) voice-over wordt onthuld. Na 55 jaar klinkt daarmee nu een andere versie van het verhaal, een met nogal wat consequenties voor de beeldvorming van de boze fee: van gevaarlijke heks tot goedbedoelende, gekrenkte vrouw, en een liefdevolle peetmoeder bovendien. Ze is hoogstens een beetje sceptisch over het idee van ‘ware liefde’. De – vaak alleenstaande – vrouwelijke Disneyschurk komt al langer dan de prinses in opstand tegen het huwelijk als onvermijdelijke uitkomst van het sprookje. En dat kwam haar vaak duur te staan.

Maar sinds Maleficent lijkt de tijd dat onafhankelijke vrouwen met bijzondere talenten in het Disneykoninkrijk vanzelfsprekend als ‘heks’ werden weggezet wel voorbij.

Dat biedt perspectief voor al die andere miskende vrouwen, die niet alleen maar vriendelijk met muizen of dwergen praten. Cate Blanchett gaf in 2015 in Cinderella al een hint van de motieven van Assepoesters boze stiefmoeder die het verdienen om verder te worden uitgediept. Rouw bijvoorbeeld. En zorgen om haar dochters.

En wie is er niet benieuwd naar het oorsprongsverhaal van de exuberante zeeheks Ursula uit De kleine zeemeermin? Is deze aanstekelijk burleske, welgevormde half-octopus niet ten onrechte verbannen, door die zelfgenoegzame zeekoning Triton (haar bloedeigen broer, nota bene). Dat Ursula in de nieuwe liveactionremake van The Little Mermaid (gepland voor dit najaar) wordt gespeeld door Melissa McCarthy belooft in elk geval veel goeds.

Eerherstel

Maar voor eerherstel is de beurt nu dus eerst aan Cruella de Vil. In 1961 een broodmager, boosaardig mode-icoon met een perverse liefde voor puppy’s, anno 2021 een stoere, straatarme punkrockchick met slechte kaarten maar een goed hart, innemend gespeeld door Emma Stone. In de voice-over van Stone vertelt De Vil nu eindelijk zélf haar verhaal.

In de oude tekenfilm wordt haar verdorvenheid onderstreept met details die we tegenwoordig anders waarderen. Ze rijdt, nogal onbesuisd, in een dure, snelle auto en bestiert haar eigen bedrijf. Ze is ongehuwd maar koeioneert wel twee mannelijke handlangers. Ze rookt, vloekt, bezit een markante garderobe en een eigenwijs kapsel, heeft een aanstekelijk schorre klaterlach en een sardonisch gevoel voor humor. Haar enige ‘ware liefde’ is bont.

Cruella de Vil is luidruchtig, aanwezig, eigenwijs en dominant: eigenschappen die voor een vrouw in 1961 misschien niet zo hoog stonden aangeschreven – getuige ook de serviele andere vrouwelijke personages: Anita Darling (mens) en Perdita (hond), die zo behaagziek zijn dat het soms ondraaglijk wordt. De hele film veert op als Cruella in haar auto om de hoek komt stuiteren en ergens de voordeur opentrapt, steevast gehuld in een wolk sigarettenrook. De Vil is een diva, maar een leuke. Haar gun je van harte wat meer waardering. En die komt er nu misschien.

Want is zij dus wel de wrede puppymoordenaar voor wie we haar zestig jaar lang hebben versleten? In de nieuwe liveactionremake is haar enige misdaad vooralsnog een diefstalletje hier en daar, plus het uitdagen van het establishment.

Naast een fraai aangekleed en vrolijk anarchistisch avontuur is Cruella een film over generatiestrijd. Niet voor niets flirten vormgeving en muziek met punk, met een Cruella die de boel ontregelt in Vivienne Westwood-achtige creaties, muzikaal begeleid door Blondie. Het centrale conflict is wederom dat tussen twee vrouwen, Cruella en een fonkelnieuwe Disneyschurk: de barones. Daarmee hint de film ook op het conflict tussen twee generaties feministen, net als de recente remake van Mulan.

In Cruella bekijkt de gevestigde orde, in de gedaante van Emma Thompson als de meedogenloze barones, de nieuwe generatie met argwaan en vrees, waarbij ze er niet voor terugdeinst haar jeugdige tegenstander weg te zetten als crimineel en zelfs terrorist. Misschien, suggereert de film, hebben die beschuldigingen, gevoed door de schandaalpers, het imago van Cruella wel blijvend beschadigd. Dat maakt benieuwd naar het vervolg.

Alle voortekenen wijzen op een sequel met Cruella als dwarse, complexe vrouw met een onbegrepen afkeer van Dalmatiërs. Een lastpak, achtervolgd door een slechte reputatie. Niet per se goed of slecht, wel slachtoffer van vooroordelen en laster, net als Maleficent voor haar, iets wat een mens uiteindelijk – terecht – woedend maakt.

Daarna kan in een spin-off het fascinerende oorsprongsverhaal van de barones worden verteld. Want zo veel moorddadige vrouwelijke wreedheid, daar moet meer achter zitten.

De 5 leukste vrouwelijke Disneyschurken:

1. Cruella de Vil. Wat kunnen we nog over haar zeggen? Chic, zelfverzekerd, pittig, stoer en cool, in de tekenfilm uit 1961 al, en eens te meer in de nieuwe vertolking door Emma Stone.

2. Moeder Gothel uit Rapunzel (2010). Omdat ze haar aangenomen dochter Rapunzel zo gedenkwaardig geestig manipuleert, in een van de vileinste Disneyliedjes ooit, Mother Knows Best: ‘Mother knows best/ take it from your mumsy, on your own you won’t survive. Sloppy, underdressed, immature, clumsy/ Please, they’ll eat you up alive’.

3. Zeeheks Ursula uit The Little Mermaid (1989). Met haar imposante decolleté en swingende octopusonderlijf een miskend toonbeeld van body positivity. Heeft ook al zo’n goed misleidend lijflied: Poor Unfortunate Souls, waarin ze zich voordoet als louter behulpzame tovenares.

4. Lady Tremaine, gespeeld door Cate Blanchett, in Cinderella (2015). Hier is de gemene stiefmoeder een ambitieuze, complexe vrouw die wordt gekweld door rouw en jaloezie. Blanchett zet haar verrukkelijk vals neer, gepijnigd en messcherp, met dodelijke blikken en gehuld in gifgroene creaties.

5. Namaari uit Raya and the Last Dragon (2021). De stijlvolle, gedreven, goedgekapte krijger Namaari is zo gewaagd aan Raya dat ze beste vriendinnen of geliefden hadden kunnen zijn. Ze is enkel vijandig met een nobel doel, blijkt.

Cruella en haar kostuums

Cruella en haar wrede tegenstander, de barones, vechten hun vete aanvankelijk uit via mode. Een leuke klus voor de Oscarwinnende kostuumontwerper Jenny Beavan (Sense and Sensibility, Mad Max: Fury Road). Emma Thompson, die een modeontwerper van de oudere generatie speelt, draagt in de film 33 verschillende creaties, geïnspireerd op klassieke ontwerpen van Dior. Hoofdrolspeler Emma Stone hult zich zelfs in 47 verschillende, exuberante ontwerpen, waarvoor Beavan zich liet inspireren door Vivienne Westwood, Alexander McQueen en de punkrockscene van Londen in de jaren zeventig.