De post-BKR-periode duurt voort

Deze maand vertrekt Stevijn van Heusden als directeur Kunsten bij het ministerie van OCW. Terugblik op dertien jaar onder Brinkman, d'Ancona en Nuis: 'Dat zijn mijn woorden niet.'..

DE KUNSTEN huizen in Nederland nabij treinhalte Zoetermeer-centrumwest. Als er een duivel bestaat, is hij projectontwikkelaar en legt hij ellendige autovrije stadsharten aan met straatjes die Onderlangs heten, Hogerop en Buitenom. Aan de rand staat een bijenkorfachtig gebouw van het ministerie van OCW. Daar rookt de directeur Kunsten een sigaar. Willem Stevijn van Heusden (52) versleet drie bewindslieden en verlaat deze maand na dertien jaar de post van hoogste kunstenambtenaar op het ministerie in Zoetermeer om het kunstonderwijs te reorganiseren.

- Is dertien jaar lang of kort?

'Allebei.'

Toen de oud-kunstacademiestudent aantrad, werd er nog wel eens 'daar gaat Ali Baba met zijn rovers' geroepen, als hij op het ministerie van (toen nog) WVC met zijn ambtenaren door de lange gang naar minister Brinkman wandelde.

'Ze dachten, geloof ik, dat ik een beetje een woesteling was.'

Dat is lang geleden, 1984 om precies te zijn. Van meer recente datum is de lobby van de vereniging Kunsten '92, die onder leiding van de Haagse conservatoriumdirecteur Frans de Ruiter vorige week opeens een miljard gulden meer eiste voor cultuur.

- Geeft Nederland te weinig geld uit aan kunst?

'Frans de Ruiter houdt op gezette tijden en strategische momenten dergelijke pleidooien, maar een miljard erbij is aan de ruime kant.' Grijns. Hij gaat verzitten: 'Kijk, buitenlanders zijn vaak verbaasd hoe rijkgeschakeerd het kunstleven hier is. In andere landen steunt de staat vaak alleen wat deftig is en traditioneel. De Nederlandse overheid heeft veel aandacht voor alle kunstbedrijvigheid, klein en groot. Ik wil niet zeggen dat het bedrag dat er nu voor staat een absolute waarde is. Maar door het huidige subsidiesysteem wordt het aanbod vooral bepaald aan de productiekant. De consument heeft er weinig invloed op. Er moet ook aandacht worden besteed aan de andere kant, voor wie het is bedoeld.'

- Zijn er te veel beeldend kunstenaars in Nederland?

'Nee, althans, daar is geen duidelijkheid over. We verkeren nog steeds in de post BKR-periode. Die duurt wat lang.' Hij lacht weer (de BKR werd in 1986 afgeschaft, de nieuwe steunregeling - WIK - werd gisteren in de Kamer behandeld). 'Het is de vraag of je over het aantal kunstenaars ooit overeenstemming zult bereiken, maar de politiek heeft geconstateerd dat de kunstacademies te veel in de breedte opleiden. Er komen er te veel in de bijstand. Dus is het niet gek om naar de kwaliteit van het onderwijs te kijken. Als de kunstenaars beter worden opgeleid, worden de aantallen minder, verwacht ik.'

- U heeft de ministers Brinkman en d'Ancona en staatssecretaris Nuis overleefd.

'Ik spreek zelf van functioneren, niet van overleven.' Korte pauze. 'Iemand heeft eens gezegd: d'Ancona dacht dat ze de kunst was, Nuis is de kunst en Brinkman had er respect voor.'

- En daar bent u het mee eens.

'Het zijn mijn woorden niet. Brinkman was het minst thuis in de kunstwereld, maar hij was wel een bekwaam bestuurder. Hij heeft hard gevochten om het cultuurbudget op peil te houden. Achteraf bezien, kijken mensen met veel respect op die tijd terug.'

- Brinkman heeft ooit geroepen dat cultuur een 'glijmiddel' moet zijn in internationale betrekkingen.

'Dat dat woord glijmiddel stond op zijn briefje. Hij had het misschien niet moeten voorlezen.'

- Wie heeft het op zijn briefje gezet?

'Een ambtenaar. Kijk, dat was stom, een professionele uitglijder. Dat is hem daarna niet meer overkomen.'

- D'Ancona?

'Zij was van zichzelf zeer geïnteresseerd in kunst, dan kan ik me voorstellen dat ze het leuk vond minister van cultuur van te worden. Maar ze zat in een lastig kabinet, in een lastige periode met een grote portefeuille bij WVC, toen nog. Er moest flink worden gesneden. Achteraf bezien heeft ze de schade beperkt gehouden.'

- De zwakke punten van Nuis.

Lichte aarzeling. 'Dat is nu geen zwak punt meer. Het is een zware baan en Nuis had anders dan Brinkman en d'Ancona relatief weinig bestuurlijke ervaring. Hij kende wel de politiek, maar nu kreeg hij opeens te maken met zo'n krankzinnige organisatie als het departement. Dat heeft hij zich bekwaam eigen gemaakt. Dat hij geen minister is, is van minder belang dan of je met gezag over cultuurpolitiek kunt spreken. Dat is bij Nuis zeker het geval.'

- Er is flink op hem ingehakt.

'Typisch Nederlands. Hoe dichter je bij de kunst zit, hoe harder de kritiek. Zaken krijgen een heel andere dimensie, zoals toen dat gedicht van Nuis uit de herdruk van de bloemlezing van Komrij werd gehaald. Dat kreeg ineens een enorm gewicht.'

- U bent de architect van het vierjaarlijkse kunstenplan.

'Cultuurnota is de officiële naam, maar iedereen noemt het kunstenplan. Vorig jaar is het derde vierjarenplan vastgesteld. Het voldoet goed. Ik beschouw het als mijn grand travaille. Het subsidiesysteem is dankzij deze beleidsmethodiek doorzichtiger gemaakt. Het is eenvoudiger nieuwe initatieven te subsidiëren. De kunstinhoudelijke afwegingen zijn gedelegeerd aan de Raad voor Cultuur en de fondsen. De politiek beperkt zich tot cultuurpolitieke randvoorwaarden.'

- Zoals het opleggen van boetes aan orkesten als ze niet minimaal 7 procent Nederlands repertoire programmeren.

'Dat is een bescheiden eis. We zeggen niet: je moet vijftig procent Nederlands werk spelen. De vergelijking die is gemaakt met het cultuurregime in de oorlogsjaren is ongehoorde onzin, schandelijk. De samenleving betaalt de orkesten en de overheid mag daar randvoorwaarden aan vastknopen, verdorie.

'Niemand zegt dat je Peter Schat moet spelen. Het gaat om alle Nederlandse componisten waarvan iedereen vindt, ook de orkesten, dat ze meer aan bod moeten komen. Ondanks beloften komt het daar niet van. Die boete is dan de knuppel in het hoenderhok.'

- Nuis heeft geweigerd een het koningshuis onwelgevallig toneelstuk, 'Emily', te subsidiëren.

'Toevallig waren alleen de subsidies voor amateurkunst nog niet aan een apart fonds gedelegeerd. Nu zat er nog een bewindspersoon aan die beslissing vast.'

- En die had eigenlijk die subsidie niet mogen weigeren?

'Hij is gerechtigd zo'n beslissing te nemen. Hij moet ook een beslissing nemen. Hij mag naast de artistieke ook andere overwegingen laten meespelen.'

- Minister Brinkman weigerde in 1984 de PC Hooftprijs uit te reiken aan Hugo Brandt Corstius. Daar heeft u zich wel publiekelijk boos over gemaakt.

'Dat zijn onvergelijkbare grootheden. Met die beslissing is het hele idee van staatsprijzen aan gort geholpen. Dat is nooit meer goed gekomen.'

- U heeft indertijd geadviseerd de prijs wel uit te reiken?

'Het is de jury die de prijs toewijst en als Brinkman daar bezwaren tegen heeft, moet hij die vooral uitspreken, maar dan tijdens de prijsuitreiking. Je moet de nar de bel aan binden. Maar electoraal was het van Brinkman geloof ik geen onverstandige beslissing. De postzakken met adhesiebetuigingen stroomden binnen.'

- Toch lijkt het op 'Emily', u mag Nuis nu toch wel een beetje kritiseren. U bent bijna weg.

'Nee.' Hij pauzeert even. 'Zo werkt dat niet. Ik kan die beslissing eigenlijk wel begrijpen.'

- Wat heeft een ex-kunstenaar hier te zoeken in Zoetermeer-west?

'Ik heb grafische vormgeving gedaan op de kunstacademie Arnhem, toegepaste kunst. Ik ben dus geen kunstenaar. Voor ik op het ministerie kwam, was ik boekenvormgever, wat meer lijkt op het werk dat ik nu doe dan je zou denken. Je moet totaal verschillende elementen op een overzichtelijke manier rangschikken. Ik heb op het ministerie te maken met kunstinhoudelijke overwegingen, geld, politiek en juridische motieven. Daar moet je bruikbare actie en zinvolle dingen van zien te maken.'

Meer over