postuumAdam Zagajewski (1945-2021)

De Poolse dichter Adam Zagajewski probeerde de verminkte wereld te bezingen

Adam Zagajewski was een van de belangrijkste Poolse dichters van zijn generatie. Ook buiten zijn geboorteland werd hij bewonderd. Afgelopen zondag overleed hij op 75-jarige leeftijd in zijn woonplaats Krakau.

Adam Zagajewski in 1993. Beeld Getty
Adam Zagajewski in 1993.Beeld Getty

De Poolse dichter en essayist Adam Zagajewski (1945-2021) werd geboren in een door oorlog verminkte wereld. Hij groeide op tussen de ruïnes in naoorlogs Polen. De littekens van die oorlog, die herinnerden aan een verdwenen wereld, tekenen zijn oeuvre. De afgelopen vijftig jaar groeide hij uit tot de belangrijkste Poolse dichter van zijn generatie en verkreeg hij daarnaast bekendheid als diep humanistisch essayist.

Zagajewski werd in 1945 geboren in Lwów: toen nog een Poolse stad, tegenwoordig het Oekraïnse L’viv. Vlak na zijn geboorte werd de stad geannexeerd door de Sovjet-Unie. Daarom vluchtten zijn ouders naar de industriestad Gliwice in de streek Silezië, het jaar daarvoor nog een Duitse stad genaamd Gleiwitz. Na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog volgde een periode van verschuivende landsgrenzen, met miljoenen vluchtelingen tot gevolg.

Dit verleden had hij zelf niet of niet bewust meegemaakt, maar het drukte evengoed een stempel op zijn poëzie. ‘Ik weet nog van niets, er is niets gebeurd, / oorlog en holocaust niet meegerekend’, dicht hij over zijn jeugd in Uit het hoofd. Zijn geboortestad werd een onbereikbare, magische plek, voor altijd veranderd, zoals in Vertrekken naar Lwów: ‘Van welk station kun je/ naar Lwów, niet in een droom, met de dageraad/ wanneer dauw op de koffers ligt en exprestreinen/ als torpedo’s net worden geboren.’

Zagajewski studeerde filosofie in Krakau, waar hij ook begon met dichten. Hij debuteerde in 1968 en maakte deel uit van een mondige generatie Poolse dichters en kunstenaars die zich tegen het communistische regime verzetten. Zijn eerste bundels brachten hem in problemen met de overheid, die in de jaren zeventig almaar repressiever optrad. Vervolgens publiceerde hij alleen nog via samizdat, ondergrondse uitgeverijen. In 1982 emigreerde hij naar Parijs.

In het begin van zijn carrière was hij nog een sociaal geëngageerde dichter, maar halverwege de jaren zeventig ontdekte hij dat dit hem niet lag. Zijn werk werd geleidelijk ‘meer lyrisch, beschouwend, beschrijvend, bezingend’, schrijft vertaler Gerard Rasch in het nawoord van de bundel Mystiek voor beginners. Zijn poëtische werk werd weliswaar beschouwender, maar in zijn essays toonde Zagajewewski zich nog altijd een geëngageerde humanist en bovendien iemand met een groot Europees hart.

Al in de jaren tachtig werd hij door dichters als de Poolse Czeslaw Milosz en Russische Joseph Brodsky beschouwd als de grootste dichter van zijn generatie. Brodsky, die in ballingschap in New York woonde, liet de gedichten van Zagajewski naar het Engels vertalen, waarmee hij ook bij een internationaal publiek doorbrak. In 2002 keerde hij terug naar Polen, waar hij zich opnieuw vestigde in Krakau. In deze oude universiteitsstad, de poëziehoofdstad van Polen, woonden ook de Poolse Nobelprijswinnaars Czeslaw Milosz en Wyslawa Szymborska tot hun dood. Ook Zagajewski werd vaak genoemd voor de oeuvreprijs.

Poëzie was voor Zagajewski ‘mystiek voor beginners’. Veel van zijn lyrische gedichten staan in het teken van momenten van geluk die door het alledaagse weten te dringen. Of schoonheid die bestaat te midden van wreedheid, of lang daarna. Zoals het gedicht De zwaluwen van Auschwitz uit 2003. ‘In de kalmte van de barakken, / in het zwijgen van een zomerse zondag, / het doordringende gefluit van de zwaluwen. / Is dit dan al wat er rest / van het spreken van mensen?’

Zijn bekendste gedicht, Probeer de verminkte wereld te bezingen, kun je volgens de dichter zelf zien als een poëtisch manifest. De dag na de aanslagen van 9/11 drukte de New Yorker het groot af op haar achterpagina, waar normaal gesproken de cartoons staan. Zagajewski schreef het gedicht lange tijd ervoor. Daarbij werd hij geïnspireerd door zijn jeugd in het Polen van vlak na de oorlog, zei hij later in een interview. Het bezingen van een wereld die geweld is aangedaan en daarmee op zoek gaan naar schoonheid is een van de pijlers van Zagajewski’s poëtica. ‘Je moet de verminkte wereld bezingen’, dicht Zagajewski. Als niemand dat doet, bezingt ook niemand ‘het grijze veertje, dat een lijster heeft verloren, / en het zachte licht dat dwaalt en verdwijnt / en steeds terugkomt’. En dat zou nog veel erger zijn.

Probeer de verminkte wereld te bezingen

Probeer de verminkte wereld te bezingen.

Denk weer aan de lange junidagen,

aan de rozijnen, de druppels van rosé.

Aan de distels die de verlaten erven

van ontheemden stelselmatig overwoekerden.

Je moet de verminkte wereld bezingen.

Je hebt sierlijke zeiljachten en schepen gezien;

een ervan had een lange reis voor de boeg,

een ander wachtte slechts het zoute niets.

Je hebt vluchtelingen gezien die nergens heen gingen,

beulen gehoord die een lied van vreugde zongen.

Je moet de verminkte wereld bezingen.

Denk aan de momenten waarop jullie samen

in de witte kamer waren en de vitrage bewoog.

Keer terug naar dat concert, toen de muziek losbrak.

In de herfst verzamelde je eikels in het park

en de bladeren wervelden boven de littekens

van de aarde. Bezing de verminkte wereld

en het grijze veertje, dat een lijster heeft verloren,

en het zachte licht dat dwaalt en verdwijnt

en steeds terugkomt.

Vertaling: Gerard Rasch

Meer over