De plicht om te blijven graven

Met onthullingen over Syrië en MH17 werd Eliot Higgins, van Bellingcat, een autoriteit. Welke invloed heeft dat op zijn werk?

Eliot Higgins: 'Elk verhaal heeft twee kanten, zegt men. Maar je kan bewijzen welke kant de waarheid is, als de ene kant liegt.' Beeld Freek van den Bergh
Eliot Higgins: 'Elk verhaal heeft twee kanten, zegt men. Maar je kan bewijzen welke kant de waarheid is, als de ene kant liegt.'Beeld Freek van den Bergh

Een paar jaar geleden was Eliot Higgins nog een verveelde administratief medewerker van een vluchtelingenorganisatie en solliciteerde hij bij de BBC en andere grote media. Hij werd niet aangenomen. Nu geeft hij trainingen aan diezelfde nieuwsorganisaties over hoe je als journalist het internet kan gebruiken om verhalen te checken en naar data te speuren.

Ook werd Higgins door een particuliere inlichtingendienst benaderd. Of hij voor hen wilde werken. Hij weigerde, maar toch denken grote groepen op internet dat de 37-jarige Brit een spion is voor de CIA - een beschuldiging waar hij om moet lachen, maar waar hij ook wel een beetje trots op is. Overal waar hij komt, luisteren mensen naar Higgins, ook in Nederland, waar hij de afgelopen dagen politici en beleidsmakers vertelde over zijn methode.

Higgins is de oprichter van Bellingcat, het onderzoekcollectief dat op basis van openbare informatie onthullingen doet over de toedracht van de ramp met de MH17 en de oorlog in Syrië. De organisatie bestaat inmiddels uit twintig vrijwilligers en één betaalde kracht. Toen in januari naar buiten kwam dat Bellingcat een rapport had gegeven aan het Nederlandse Openbare Ministerie, was Higgins de opening van het NOS Journaal. 'Het aantal mensen dat in beeld is voor het neerhalen van vlucht MH17 is teruggebracht tot zo'n twintig Russische militairen', meldde de NOS, alsof Higgins de opsporing eigenhandig uitvoert.

Wereldwijd werd het verhaal overgenomen, zoals ook al eerder gebeurd was met zijn verhalen over wapens in Syrië. En dat terwijl hij alleen de openlijk beschikbare informatie op internet gebruikt: wat op YouTube en sociale media verschijnt, legt hij naast bevindingen van Google Earth en andere opensource-tools. Alles vanachter zijn laptop, meestal thuis in het Engelse Leicester.

Dat leidt natuurlijk ook tot kritiek, vooral dat hij bevooroordeeld is en er alles aan doet om te bewijzen dat Poetin en Rusland fout zitten, zowel in Oekraïne als in Syrië. Higgins is in Den Haag op uitnodiging van D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma om te praten over het rapport Hiding in plain sight dat hij met denktank The Atlantic Council opstelde en dat gaat over de rol van Rusland in Oekraïne. Door middel van posts op sociale media van Russische militairen bewijst Higgins dat Rusland wel degelijk militair ingrijpt in Oekraïne.

Hij ontkent dat zijn bezoek een lobby is om D66 te helpen in de Ja-campagne voor het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne. 'Maar', zegt hij op een terrasje naast het Binnenhof, 'de ontwikkelingen in de MH17-zaak blijven interessant om te volgen, in het kader van het referendum. Er zijn 298 mensen vermoord en er is één land dat constant liegt en nepbewijs produceert: Rusland. Elk verhaal heeft twee kanten, zegt men. Maar je kan bewijzen welke kant de waarheid is, als de ene kant liegt.'

null Beeld Freek van den Bergh
Beeld Freek van den Bergh
null Beeld Freek van den Bergh
Beeld Freek van den Bergh

Als u zo overtuigd bent dat de Russen liegen, krijgt u dan geen tunnelvisie?

'Je gaat er op een gegeven moment van uit dat iets niet waar is totdat het tegendeel is bewezen. Als Oekraïne, Engeland of Europa iets beweren, checken we dat even rigoureus als beweringen van Poetin en Assad. 60 procent van de video's van Rusland over hun bombardementen in Syrië bleken niet accuraat. Er wordt vaak gelogen over de locatie en de slachtoffers. Van de door Amerika geleide coalitie waren vrijwel alle video's wel accuraat. Dat zegt wel iets, natuurlijk.'

Bellingcat is erg snel prominent geworden. U bent opeens een van de invloedrijkste bronnen van informatie geworden over de MH17. Hoe hebt u dat ervaren?

'Het is de alledaagse realiteit geworden. Voor mensen van buitenaf kan het vrij dramatisch lijken. Er zijn nogal wat complottheorieën ontstaan. De opvallendste is dat we Bellingcat opgericht hebben op 14 juli en dat de MH17 neergehaald werd op 17 juli. Die twee dingen zouden met elkaar verbonden zijn. Mensen geloven dat echt. Dat is toch bizar? Wat veel mensen zich niet realiseren is dat ik al twee jaar aan het bloggen was onder het pseudoniem Brown Moses, over Syrië voornamelijk. Zo bouwde ik een reputatie op en kreeg ik veel contacten met journalisten en mensenrechtenorganisaties.'

U was niet verbaasd over de voorpagina's wereldwijd?

'Het was geweldig om erkenning voor mijn werk te krijgen maar als je er middenin zit, heb je niet echt de tijd om erop te reflecteren. Het gaat mij om het bekend maken en verspreiden van onze technieken en methodes.'

Veel Westerse media nemen uw publicaties en beweringen over, soms kritiekloos. Voelt u daarvoor een grote verantwoordelijkheid?

'Zeker, maar aangezien onze methode altijd al draaide om factchecken en verificatie, hoeven we ons gedrag niet aan te passen nu steeds meer media onze informatie overnemen. De verantwoordelijkheid die ik voel, is vooral dat we ermee door moeten gaan, omdat er zo weinig mensen zijn die dit werk kunnen of willen uitvoeren. We voelen ons verplicht om te blijven graven.'

Wat vindt u van de gretigheid waarmee jullie data worden overgenomen door media?

'Dat heeft natuurlijk te maken met de reputatie die we hebben opgebouwd. In het geval van de oorlog in Syrië en het neerhalen van de MH17 is er een groot gebrek aan informatie uit officiële bronnen. Nieuwsorganisaties zijn ontzettend hongerig naar nieuwe info. Journalisten dubbelchecken onze informatie ter plekke ook. Bijvoorbeeld over de oplegger met BUK-raketten, waarmee waarschijnlijk de MH17 is neergehaald. Heel veel media hebben diezelfde route afgelegd nadat wij ons verhaal daarover hadden gepubliceerd. Aan het eind van de route was een checkpoint. De militairen die dat checkpoint bemanden waren zo moe van journalisten. Iedereen kwam kijken of ons verhaal klopte. Dat is een goed teken.'

Vindt u het niet lui van media dat ze alles overnemen?

'Ik begrijp het wel. Media staan ontzettend onder druk, zeker kranten. Op de moderne redactie moet veel goedkope kopij geleverd worden. In Engeland is er net weer een krant opgeheven, The Independent. Het is ontzettend moeilijk om geld voor onderzoeksjournalistiek beschikbaar te krijgen.

'Kijk naar de film Spotlight. Voor die vorm van journalistiek - die langzaam en kostbaar is en niet altijd wat oplevert - is steeds minder ruimte. En er komt minder geld van adverteerders. Gelukkig zie je dat onlinemedia als BuzzFeed en Mashable, die van oorsprong vooral lichte kost publiceren om veel kliks te generen, nu beginnen te investeren in onderzoeksjournalistiek. Bellingcat is ook in gesprek met dat soort partijen. We hebben met Vice de documentaire Selfie Soldiers gemaakt, die is gebaseerd op het rapport Hiding in plain sight.'

Vraagt u zich weleens af waarom niet meer journalisten uw methodes gebruiken?

'Ik denk dat het vooral te maken heeft met tijd en training. Ik werk nu samen met First Draft News, een kenniscentrum voor het gebruik van sociale media bij nieuwsgaring. We trainen journalisten in het vinden en filteren van openbare informatie. Ze leren bijvoorbeeld hoe ze de locatie van een bombardement kunnen verifiëren. En andere technieken om de betrouwbaarheid van informatie te checken.

'Het is zo makkelijk om te controleren of een foto nieuw of oud is. Je ziet weleens journalisten een foto delen die al jaren geleden genomen is, alsof het een nieuw beeld is. Dat kun je zo checken met een zoekopdracht op Google Images. Dit soort basistechnieken kunnen helpen om een hoop desinformatie weg te filteren online.'

Hoe bewaakt u de kwaliteit van uw vrijwilligers?

'We dubbelchecken constant elkaars bevindingen. Als iemand van ons iets ontdekt, gaan alle anderen helpen zoeken en verifiëren. Iedereen moet zijn journalistieke proces nauwkeurig in kaart brengen. Als je van punt A naar punt B gaat, wil ik elke stap kunnen zien die je in de tussentijd hebt gezet. Die transparantie maakt het verhaal controleerbaar. En dan gebeurt er niet zoiets als bij de bomaanslag op de Boston Marathon. Toen ontstond er een heksenjacht op het forum Reddit. De verkeerde mensen werden aangewezen als daders. Het probleem was dat niemand het proces controleerde en keek of er foutieve aannames gedaan waren.

'Iemand met een paar jaar ervaring kan die rol op zich nemen. Ik ken de valkuilen. Het gaat om het herkennen van een sprong in de logica. Een aanname. Daar wordt op voortgebouwd en dan gaat het mis. Dan bouw je een fundering op drijfzand. Ik heb bij Bellingcat gezien dat er geweldig werk werd gedaan om een locatie te verifiëren, maar dan wordt er aan het eind toch nog een ongefundeerde aanname gedaan. Daar letten we op.'

In juni publiceerde Bellingcat een verhaal over satellietbeelden die door Rusland gemanipuleerd zouden zijn, zodat het zou lijken alsof de BUK-raket door Oekraïners was gelanceerd. Een forensisch expert zei in Der Spiegel dat het Bellingcatrapport niets bewijst en ook de ontwikkelaar van de software die Bellingcat had gebruikt zei dat de analyse niet goed was uitgevoerd. Zat u er toen naast?
'In dat rapport combineren we meerderen technieken. Die experts keken maar naar één niveau van de analyse, Error Level Analysis, waarmee we vaststelden dat uit de metadata bleek dat de Russen Photoshop hadden gebruikt. Alleen daarmee zouden we niet kunnen aantonen dat de beelden van de Russen getrukeerd waren. Nee, natuurlijk niet, daarom hadden we ook nog veel meer geanalyseerd. Je kan online zelf die satellietfoto's bekijken.

'Het is onmogelijk dat die beelden van de Russen kloppen. De beelden zouden gemaakt zijn op 14 en 17 juli. Je ziet bijvoorbeeld een rij bomen op de Russische beelden van 14 juli, maar op andere satellietbeelden blijkt dat die bomen er toen al niet meer stonden, de hele maand juli niet. We weten zeker dat het beeld dat volgens de Russen van 14 juli is, in werkelijkheid genomen moet zijn tussen 30 mei en 16 juni. Dat bewijs is erg sterk. Het is een simpel spel eigenlijk: vind de verschillen.'

'In dat rapport combineren we meerderen technieken. Die experts keken maar naar één niveau van de analyse, Error Level Analysis, waarmee we vaststelden dat uit de metadata bleek dat de Russen Photoshop hadden gebruikt. Alleen daarmee zouden we niet kunnen aantonen dat de beelden van de Russen getrukeerd waren. Nee, natuurlijk niet, daarom hadden we ook nog veel meer geanalyseerd. Je kan online zelf die satellietfoto's bekijken.

'Het is onmogelijk dat die beelden van de Russen kloppen. De beelden zouden gemaakt zijn op 14 en 17 juli. Je ziet bijvoorbeeld een rij bomen op de Russische beelden van 14 juli, maar op andere satellietbeelden blijkt dat die bomen er toen al niet meer stonden, de hele maand juli niet. We weten zeker dat het beeld dat volgens de Russen van 14 juli is, in werkelijkheid genomen moet zijn tussen 30 mei en 16 juni. Dat bewijs is erg sterk. Het is een simpel spel eigenlijk: vind de verschillen.'

Tot nu toe heeft men Bellingcat nog niet op fouten kunnen betrappen?

'Ik geloof van niet. Maar er zullen altijd mensen zijn die het met je oneens zijn.'

Als Bellingcat nieuwe informatie presenteert, gebruiken jullie dan een disclaimer of een foutmarge? Of is alles volgens jullie 100 procent accuraat?

'Dat ligt eraan wat we doen. Bijvoorbeeld bij de Russische 53ste Luchtafweerraketbrigade zijn we zeker van alle namen en gezichten. Maar sommige media maken daarvan: dit zijn de mensen die de MH17 neerschoten. Maar dat hebben wij nooit beweerd. Wat wij zeggen: gebaseerd op hun deelname aan de missie moeten deze twintig Russen meer weten over de verdwenen BUK-raket. Als een van hun raketlanceerders weg is dan merken ze dat. Hun superieuren hebben de opdracht gekregen om die BUK's over de grens te verplaatsen. En zij weten ook van wie dat bevel kwam. Dan heb je geen disclaimer of foutmarge meer nodig, want we beweren niet meer dan dat.'

Meer over