moordvrouwen

De opmars van de moordenares is op het doek niet meer te stuiten

Charlize Theron in Monster (2003). Beeld Filmstill
Charlize Theron in Monster (2003).Beeld Filmstill

Vrouwelijke moordenaars zijn in de echte wereld nog steeds de uitzondering, maar op het doek mogen ze steeds rücksichtsloser en slimmer doden. Een overzicht van de acht typen moordvrouwen.

Een drukke baas, die 79-jarige veteraan David Thomson. In Nederland kennen we geen vergelijkbare essayist. De afgelopen decennia schreef deze Brits-Amerikaanse filmhistoricus zo’n veertig eigenzinnige boeken over cinema. Zo schreef hij biografieën over studiobaas en producer David O. Selznick en multitalent Orson Welles. Ditmaal geeft hij in het zojuist verschenen Murder and the Movies een beknopte cultuurgeschiedenis van moord op het grote doek. Ook zijn nieuwste werk leest weer lekker weg. Zoals altijd lardeert Thomson zijn uitputtende kennis met persoonlijke anekdoten.

Als het om moordfilms gaat, gokt Thomson, moet hij ondertussen toch al zo’n 150 duizend dodelijke slachtoffers voorbij hebben zien komen. Pardon? Ja, somt hij op: in episch opgezette oorlogsfilms, in antieke veldslagen, in sciencefiction, westerns, policiers, detectives, in portretten van seriemoordenaars, de maffia en cocaïnehandel – het zijn er nogal wat. ‘We zien onszelf graag als brave burgers, dat is hoe we in het leven staan. Maar daar zaten we, mijn vrouw en ik, terwijl we voor dit boek op onze vingers probeerden na te tellen hoeveel personages er ook alweer werden vermoord in het eerste seizoen van de hitserie Ozark.’

Geestig. Met als neveneffect: je begint onmiddellijk zelf te tellen. Thomson en zijn vrouw Lucy kijken bij wijze van amusement na een dag hard werken graag een spannende film. Dan vallen er weleens slachtoffers, ja. Thomson denkt dat die fascinatie tweeledig is. Film transporteert ons naar een onbekend milieu waar we in het werkelijke leven liever met een grote boog omheen lopen. Maar we gluren wel graag even binnen bij, zeg, de familie Corleone uit The Godfather. Welke mores houden zij er dan op na? Hoe zit dat met die eer? Bovendien werken al die doden als memento mori: het besef dat de eindigheid van het bestaan ook ons op de hielen zit. De volgende dag doen we er toch maar een schepje bovenop. Voor je het weet is het voorbij.

Thomson behandelt ook het verschijnsel van de gevaarlijke vrouw of de femme fatale. Hij concludeert terecht dat vrouwen lange tijd werden neergezet als slachtoffer, van huiselijk geweld, van seksueel geweld. Ook nu hebben we weliswaar nog geen vrouwelijke Lee Harvey Oswald of een vrouwelijke scherpschutter die de president omlegt gezien, maar de emancipatoire inhaalslag is evident. Ook vrouwen kunnen in speelfilms inmiddels moorden. De slachtoffers vallen af en toe bij bosjes. En dan niet met een beschaafd lepeltje arsenicum in je thee, zoals in de boeken van Agatha Christie.

Bette Davis in The Letter (1940). Beeld Filmstill
Bette Davis in The Letter (1940).Beeld Filmstill

Wel zegt hij er onmiddellijk bij: moordvrouwen, dat is toch vooral een fantasie van thrillerschrijvers en scenaristen. Kijk maar naar de werkelijkheid: van alle moordenaars in de Verenigde Staten is slechts 10 procent vrouw, bij seriemoordenaars blijft de teller zelfs steken op 2 procent. Scenaristen lijken met de vrouwelijke moordenaar iets ‘anders’ te willen doen. Dat houdt de samenzwering in het donker tussen de maker, de dader en de kijker levendig.

Omdat Thomson weer verder moet met zijn boek – Hitchcock, oorlogsfilms en Stanley Kubrick wachten – laat hij het wat het vrouwelijk perspectief betreft hier even bij. Laten we er dan zelf verder induiken. Welke motieven geven de schrijvers die moordvrouwen? Hoe heeft dat thema zich in ruim honderd jaar ontwikkeld? Bestaan er nog taboes? En wat zegt dat allemaal over de kijker? Laten we proberen de moordvrouwen te vangen in een aantal archetypes. Net als in het boek van Thomson beperken we ons tot Hollywoodfilms. Geen Nederlandse, Aziatische, Italiaanse, Britse (alleen James Bond), Duitse, Scandinavische of Franse misdaadfilms dus – wat wel weer jammer is omdat het halve oeuvre van Isabelle Huppert over moordvrouwen gaat.

Tekst gaat hieronder verder

Zo moorden vrouwen in het echt

Psycholoog Marissa Harrison heeft uitputtend onderzoek gedaan naar het verschil tussen mannelijke en vrouwelijke seriemoordenaars. Haar Female serial killers in the United States trok de aandacht. Zij kwam met een aantal verhelderende data over mannelijke daders versus vrouwelijke daders.

Mannen kiezen in 85,5 procent van de gevallen een vreemd slachtoffer, versus 14,5 procent van de vrouwelijke daders. De motieven van vrouwen zijn dan verrassend vaak financieel van aard: in 51,9 procent van de gevallen draait het om geld, bij mannen maar in 16,7 procent. Mannen moorden vaker om seks: in 75 procent van de gevallen, versus 7,3 procent van de gevallen voor vrouwen. Verder valt op dat 39 procent van de Amerikaanse vrouwelijke seriemoordenaars in de gezondheidszorg werkt.

1. De goede moordenares

Tegenwoordig zouden we haar een verzetsheldin noemen: Judit, uit het gelijknamige apocriefe Bijbelboek. Een verleidelijke joodse weduwe die zich ontpopt tot wraakengel. Zoveel zien we in de stomme film Judith of Bethulia (1914) van spektakelregisseur D.W. Griffith, die in zijn geheel op YouTube te vinden is. Judits woonplaats Betulia, de poort naar Jeruzalem, wordt omsingeld door het Assyrische leger van generaal Holofernes. Binnen de stadspoorten is het kommer en kwel. Honger, dorst, ziektes – David Thomson kan zijn eerste duizend doden zo afvinken.

Dan krijgt Judit een visioen. Ze vermomt zich als gesluierde haremdanseres en steekt met haar slavin over naar het vijandelijke kamp. Judit zal volgens het plan verraden waar de zwakke plek in de verdediging van Betulia zit. Maar haar verborgen agenda is om de generaal te vermoorden. In zijn legertent blijkt Holofernes onder de indruk van Judit. Hij begeert haar, drinkt te veel en valt in slaap. Judit is toch wel gecharmeerd geraakt van de charismatische generaal maar realiseert zich waarom ze gekomen is en: béng. Ze onthoofdt hem met zijn eigen zwaard. We zien het hoofd rollen, het bovenlijf van Holofernes vertoont nog stuiptrekkingen. Na de ontdekking slaat het vijandelijke leger op de vlucht. Voor de Assyriërs is Judit – een rol van Blanche Sweet – ongetwijfeld een terrorist. In eigen kring wordt ze prompt gekroond tot koningin.

Een jaar later zou regisseur D.W. Griffith in opspraak raken door zijn geëtaleerde sympathie voor de Ku Klux Klan in The Birth of a Nation (1915), maar de statuur van Blanche Sweet bleef onbesmeurd. De eerste moordvrouw van Hollywood.

2. De wraakvrouw

Als Judit de goede moordvrouw is, dan treffen we in Monster (2003) haar spiegelbeeld. Althans, zo op het oog. Die vertelt het waargebeurde verhaal Aileen Wuornos, een dakloze prostituee in Florida die regelmatig in elkaar werd geslagen door haar klanten. Ze was waarschijnlijk lesbisch, zeker een psychisch wrak, vervuild en verlaten. In 2002 kreeg ze de doodstraf voor de moord op zeven van haar agressieve klanten. Maak daar maar eens een fijne film van. Regisseur Patty Jenkins en actrice Charlize Theron pakten de handschoen op. Het resultaat werd de biopic Monster (2003) die Aileen Wuornos menselijk maakte. Een vrouw in de knel, aan de rafelranden van de samenleving.

Voor haar bijzondere prestatie – vijftien kilo aankomen, slechte valse tanden in, met hart en ziel gespeeld – ontving Charlize Theron een Oscar. Het was letterlijk de rol van haar leven. De in Zuid-Afrika geboren actrice vertelde nadien zelf te zijn misbruikt door haar alcoholistische vader Charles. Na de zoveelste intimidatie schoot haar moeder Charles op 21 juni 1991 dood. Ze werd vrijgesproken. Het was een van de redenen waarom Charlize Theron deze grimmige film zo graag wilde maken. Dat werd een waagstuk en statement tegelijk. Oordeel niet te snel, dit kan iedereen overkomen. Zo’n moordvrouw hadden we nog niet eerder gezien.

3. De gejaagd-door-de-winstvrouw

De eerste golf aan gevaarlijke vrouwen dook op in het tijdperk van de film noir. Dan spreken we over de periode 1930 tot 1955. Dat waren schaduwrijke misdaadverhalen, met privédetectives in regenjassen, meestal gesitueerd in nachtelijk Los Angeles of San Francisco. Naar de boeken van Raymond Chandler, Dashiell Hammett en James M. Cain. En altijd was er wel een mysterieuze vrouw in het spel. Niet dat Lauren Bacall, Ava Gardner of Lana Turner onmiddellijk aan het moorden sloegen. Hun wapen was eerder dodelijke charme. Als ze dan eens de trekker overhaalden was het direct raak. Zoals de zes kogels uit de loop van Bette Davis, al aan het begin van The Letter (1940). En de drie kogels van Gloria Swanson aan het slot van Sunset Boulevard (1950).

Maar in de regel draait het in film noir om een geraffineerd complot. Zoals een financieel complot, meestal iets met een levensverzekering. Beroemd is Billy Wilders’ Double Indemnity (1944). De flirterige Phyllis Dietrichson (Barbara Stanwyck) weet de saaie verzekeringsagent Walter Neff (Fred MacMurray) voor haar karretje te spannen om meneer Dietrichson om te leggen. Het moet op zelfmoord lijken, dan krijgt zij geld uitgekeerd, een perfect plan. Alles loopt natuurlijk anders vanwege onderlinge onmin. Zij schiet eerst en verwondt hem. Dan is het Walters’ beurt, maar niet voordat hij haar trakteert op een lesje misdaadfilosofie. ‘Ze hebben samen een moord beraamd en uitgevoerd en dat is niet zoiets als samen een tram pakken en dat ze elk bij verschillende haltes kunnen uitstappen. Nee, ze zitten aan elkaar vast en ze moeten samen naar het eindpunt. Het is een enkele reis en de laatste halte is het kerkhof.’

Even is het stil.

‘Good-bye, baby’

Páng.

David Thomson ziet het zo: ‘Phyllis probeert vooruit te komen. Ze wil af van haar verzuurde huwelijk, ze wil geld en vermakelijke seks en ze wil de touwtjes in handen hebben. Kerels, wat is daar zo vreemd aan?’

4. Deel van een duo-vrouw

Klassiek gegeven: duo’s op het misdaadpad. Dan denk je onmiddellijk aan Bonnie and Clyde (1967) van Arthur Penn. Popart. Gebaseerd op een stel uit de jaren dertig, maar in de film geheel met de romantische rebellie van de jaren zestig weergegeven. Een gewelddadige roadmovie waarmee de regisseur eigenhandig de Hays Code aan flarden schoot. Onder die code legden de grote studio’s zichzelf tussen 1934 en 1968 censuur op. In het licht van de ‘goede smaak’ mocht het allemaal niet té expliciet worden. Arthur Penn vroeg Faye Dunaway (Bonnie) en Warren Beatty (Clyde) voor een reconstructie van de lotgevallen van het echte misdaadduo uit de jaren dertig.

Hier vallen dertien doden, onder wie negen agenten. Als je goed oplet zie je dat Clyde in de film Bonnie nooit echt iemand laat vermoorden. Dat doet-ie zelf wel. Echte liefde. Of blijkbaar waren de kijkers er nog niet aan toe om de bevallige Dunaway met haar kekke baret de vreselijkste dingen te zien uithalen. Dat zou zo'n dertig jaar later bij Bij Natural Born Killers (Oliver Stone, 1994) wel anders zijn. Daarin blijkt het vergelijkbare duo Mallory (Juliette Lewis) en Mickey (Woody Harrelson) allebei minstens even schietgraag. Ook een soort vooruitgang.

5. Vrouw als mastermind

Vergeet Hannibal Lecter. In Basic Instinct (Paul Verhoeven, 1992) heeft de ongenaakbare koele blondine Catherine Tramell (Sharon Stone) minstens een vergelijkbaar IQ. Omdat ze als thrillerauteur op zoek is naar suspension of disbelief – het uitstellen van ongeloof bij de lezer – verricht ze heel wat veldwerk. Het blijft onduidelijk,maar we mogen er wel vanuit gaan dat Catherine zelf een seriemoordenaar is. Inspecteur Nick Curran (Michael Douglas) krijgt nauwelijks vat op haar.

‘Een gecompliceerde, verleidelijke, nietzscheaanse überfraulein die meesteres is over haar eigen demonische macht’, concludeerde auteur Naomi Wolf. Waarna de post-feministische essayiste Camille Paglia stelde: ‘Basic Instinct moet worden gezien als de triomfantelijke terugkeer van de femme fatale, omdat de film uitdrukking geeft aan de dominantie van de vrouw in de seksuele arena […]. Door haar seksualiteit worden de mannen om haar heen kneedbare was, gelei. Ze zijn slaaf geworden van hun eigen seksuele fantasieën.’ Dat was nieuw: de moordvrouw als mastermind.

De film kreeg de nodige navolgers, maar het werd pas echt weer leuk met David Finchers Gone Girl (2014). Ditmaal is het Rosamund Pike die als Amy Dunne haar eigen verdwijning in scène zet. Ze wil haar man Nick Dunne (Ben Affleck) straffen voor zijn overspel met een van zijn studenten. Alle door haar uitgezette sporen wijzen erop dat hij haar vermoord heeft en zich van het lijk heeft ontdaan. De media storten zich op dit nepnieuws, Nick is bij voorbaat veroordeeld. Vele plotkantelingen later keert Amy onder het bloed terug. Ze zou zijn ontvoerd en verkracht door haar jeugdvriend Desi (Neal Patrick Harris) en zuivert zo Nick van alle blaam. Dat ze Desi zelf heeft verleid en vervolgens in bed heeft afgeslacht, zegt ze er even niet bij. Het scenario werd geschreven door Gillian Flynn, auteur van de gelijknamige thriller. David Thomson: ‘Het was duidelijk dat ze haar Amy bewust doortrapt, gewelddadig en superieur wilde laten zijn.’ Dat is dan aardig gelukt.

6. De hitvrouw

Het vrouwelijke equivalent van de huurmoordenaar is de hitwoman, de hitvrouw. Geheim agent kunnen ze ook zijn. Dan kom je al snel op het terrein van James Bond. Met een mes dat uit haar schoen schuift probeert KGB-kolonel Rosa Klebb – in wie we moeiteloos actrice Lotte Lenya herkennen – Sean Connery te spiezen. Dan hebben we het over From Russia with Love (1963). Eigenlijk kent iedere Bondfilm wel zo’n gevaarlijke vrouw. Grace Jones als May Day in A View to a Kill (1985) jaagt de meeste schrik aan. Ze blijkt over bovennatuurlijke krachten te beschikken en moordt er dan ook lustig op los. Geen kwaad woord over Uma Thurman in Kill Bill (Quentin Tarantino, 1993), maar Grace Jones plaveide de weg voor de vechtvrouwen.

7. De dolgedraaide vrouw

Binnen de horrorwereld wemelt het van de dolgedraaide vrouwen. De beste psychopaat uit de filmgeschiedenis blijft Kathy Bates, als de voormalige verpleegster Annie Wilkes in Misery (Rob Reiner, 1990), naar de roman van Stephen King. Eerst verzorgt ze de verongelukte succesauteur Paul Sheldon (James Caan) nog liefdevol. Ze is zijn grootste fan. Dan blijkt dat hij haar lievelingspersonage Misery Chastain uit een langlopende romanreeks op papier wil laten sterven. Annie dwingt de auteur tot herschrijven, dat is nog maar het begin van alle martelingen. Later verklapte Stephen King dat het gijzelingsverhaal stond voor zijn toenmalige drank- en drugsverslaving. Ook wordt uit de film duidelijk dat Annie al meerdere moorden op haar geweten heeft. Kathy Bates was dermate angstaanjagend in de film dat ze een Oscar kreeg. Dat zegt ook iets. Doorgaans vallen slechteriken buiten de prijzen, vrouwelijke psychopaten al helemaal.

8. De komische moordvrouw

Je mag geloof ik wel stellen dat de emancipatie voltooid is als we er ook weer grappen over kunnen maken. Dan zit het qua moordvrouwen wel goed. Die emancipatie begon in de vrolijke jaren negentig toen de zon altijd scheen. Kijk maar naar de vrolijke kleuren die cultregisseur John Waters ons toont. In de desondanks zwarte komedie Serial Mom (1994) laat hij de voorbeeldige moeder Beverly Sutphin (Kathleen Turner) volledig ontsporen. Kom niet aan haar kinderen! David Thomson kan in deze film nog een dozijn slachtoffers op zijn lijstje bijtellen.

Ook licht van toon is To Die For (1995, Gus Van Sant), met een glansrol voor Nicole Kidman als Suzanne Stone. Ze ambieert een carrière bij tv, en begint als parttime weervrouw. Haar man Larry (Matt Dillon), die een familierestaurant runt, gelooft er niet in en ziet liever dat zij hem in de zaak komt helpen. Suzanne weet genoeg. Ze voert de moord weliswaar niet zelf uit, maar laat drie tieners dat opknappen – onder wie Jimmy Emmett (Joaquin Phoenix) die ze met dat oogmerk eerst heeft verleid. Een fraaie pastiche op onze eigen obsessie met roem en fortuin. Nu we inmiddels ook om moordvrouwen kunnen lachen geldt: anything goes. Ik ben benieuwd of Hollywood ons binnen dit genre ooit nog zal weten te verbazen.

Moorden op de fiets

Nederlandse moordvrouwen? Dan denk je aan Renée Soutendijk in het verzetsdrama Het meisje met het rode haar. Aanslagen plegen op de fiets. In Van God Los! wordt Angela Schijf meegesleurd in de Bende van Venlo. Dick Maas gaf op geheel eigen wijze invulling aan het genre van de zwarte komedie in Moordwijven. Het intrigerende drama Lucia de B. reconstrueert de rechtsgang rond de verpleegkundige die werd verdacht van meervoudige moord in het ziekenhuis. Vergeet niet Monic Hendrickx in de serie en speelfilm Penoza. En Katja Herbers zint in de tv-film De kuthoer op wraak nadat ze tijdens het Zwartepietendebat op sociale media is verketterd.

Meer over