De ondraaglijke lichtheid van het journaal

Het karakter van het NOS-Journaal is anders dan een jaar geleden. Lichter, informeler. Is het ook beter geworden?..

'IK BEN 't maar.' Noraly Beyer, een vertrouwd gezicht van het NOS Journaal, kijkt ietwat beteuterd de huiskamer in. Zij is het die deze avond het nieuws gaat lezen, en niet, zoals even daarvoor werd aangekondigd, Sacha de Boer.

Noraly Beyer behoort samen met Gerard Arninkhof, Pia Dijkstra, Philip Freriks, Marga van Praag en Henny Stoel tot de oudere garde van de nieuwslezers. Zij moeten ruimte afstaan aan jonge, opvallend goed ogende journalisten. Sacha de Boer presenteert vaak het nieuws. Debby Petter ook, maar dan op minder populaire tijdstippen. Soms neemt Humberto Tan het woord.

De opkomst van de nieuwe generatie presentatoren lijkt een normale zaak. Elk bedrijf dient op zijn tijd te verjongen. Maar bij het NOS Journaal is meer aan de hand dan een generatieverschuiving. Niet alleen zien de nieuwe nieuwslezers er kekker uit dan hun voorgangers, ook de wijze waarop het nieuws wordt gebracht, moet frisser aandoen.

De op 1 februari aangetreden hoofdredacteur Nico Haasbroek wil de kloof tussen zijn nieuwsfabriek en de kijkers verkleinen. Een journaal dat vanzelfsprekend ruim baan biedt aan binnenlandse politiek, agendanieuws, woordvoerders en 'deskundologen', dáár gruwelt Haasbroek van. Zijn wens: een informeler bulletin, waarin verslaggevers een persoonlijke interpretatie van het nieuws niet schuwen.

De eerste resultaten van de nieuwe aanpak zijn al zichtbaar. Toen Rudi Fuchs in het Acht Uur Journaal vertelde over het werk van de overleden kunstenaar Roy Lichtenstein, kleurde het hoofd van de museumdirecteur eerst rood, daarna groen en vervolgens paars - geintje van de redactie, waarmee werd gepoogd Lichtensteins werkwijze te duiden. Op Prinsjesdag trakteerden Haasbroek en de zijnen de kijker op een filmpje over de hoedenkeuze van diverse ministers en staatssecretarissen, begeleid door de tonen van Joe Cockers You can leave yor hat on. Een verslag over een soaptentoonstelling ging gepaard met op soaps geïnspireerde beeldgrapjes. Een andere variant is het fel belichten van een klein onderwerp: over de Turkse folklore van het olieworstelen berichtte het nieuws alsof Nederland een belangrijk cultureel festival in de wacht had gesleept.

Behalve lollig, wil het journaal herkenbaarder zijn. Nieuws uit het eigen land maakt om die reden meer dan voorheen een kans de opening van het journaal te worden. De mislukte ontsnapping met een helikopter uit gevangenis De Geerhorst was goed voor een ouverture van tien minuten. De dood door politiekogels van een autodief gold ook als het belangrijkste nieuws - een keuze die de journaalredactie deelde met die van De Telegraaf.

Emoties zijn ook een speerpunt van het nieuwe beleid. Het nieuws dat de Israëlische premier Netanyahu en de Palestijnse president Arafat weer met elkaar gaan praten, wordt ingekleurd met een reportage over de armoede onder Palestijnse arbeiders. Hoe legt het journaal de nieuwe Nabestaandenwet uit? Door een doodzieke man naar zijn mening te vragen.

De nieuwe, lichte toets van het nieuws desoriënteert de kijker. Het van kleur verschietende hoofd van museumdirecteur Fuchs is zoiets als Het Concertgebouworkest dat André Rieu als solist uitnodigt. Daar komt bij dat er op de televisie al zoveel grollen te zien zijn. Nieuwsjournaals moeten nieuws brengen.

De NOS maakt zo'n 65 bulletins per week. 65 maal per week schept de redactie een universum. Om niet te zeggen: het universum - televisiekijkers laten zich nu eenmaal graag leiden door hun beeldbuis. Een kwaliteitsjournaal doet er verstandig aan te pogen het nieuws als de objectieve werkelijkheid te brengen. Zodra de verslaggever kirt bij de landing van de Amerikaanse president op Nederlandse bodem, verwordt het verslag tot volkstheater. Hoe meer emoties bij de verslaggevers, hoe groter het rollenspel, hoe verder het nieuws van het hier en nu komt af te staan.

Waarom wijzigt het Journaal eigenlijk de koers? Van de kijkers hoeft het niet. Volgens een onderzoek van Nieuwe Revu, gedaan in april 1997, is het NOS Journaal voor ruim de helft van de Nederlanders de voornaamste nieuwsbron. Onderzoek van Trendbox wees begin dit jaar uit dat het NOS Journaal van de Nederlandse bevolking het hoogste rapportcijfer krijgt van alle journaals.

Het antwoord op het waarom van Haasbroeks koerswijziging lijkt schuil te gaan in de prestaties van de concurrentie. Het RTL Nieuws - met zijn neutrale presentatoren, die weten dat nieuws lezen iets anders is dan emotioneel voordragen - heeft geen last van een traditie waarin zichzelf op borst slaande meneren en mevrouwen hun stempel op het nieuws willen drukken. RTL Nieuws weet belangwekkend buitenlands nieuws en binnenlands nieuws met faits divers te larderen, zonder dat daarbij naar storende tierelantijnen wordt gegrepen.

De wijze waarop in het RTL Nieuws de dagelijkse gebeurtenissen voorbijkomen, sluit aan bij de manier waarop vandaag velen naar de wereld wensen te kijken; niet bij de interpretatie van het nieuws, maar bij het aanschouwelijk maken ervan ligt de prioriteit.

Een andere concurrent van de NOS is SBS 6, al gaat dat station op een geheel andere wijze met nieuws om. SBS 6 is op zoek gegaan naar gaten in de markt. Die werden gevonden bij het nieuws van om de hoek. Hart van Nederland permitteert het zich in zijn rol als dorpskoerier al het nieuws van over de grens te negeren. Niettemin is Hart van Nederland een zorgvuldig gemaakt bulletin. De wens van Haasbroek om met het NOS Journaal vaker de regio in te duiken, moet wel zijn ingegeven door het aanstekelijke enthousiasme waarmee Hart van Nederland aan de kijker voorbij trekt.

Actienieuws, het andere nieuwsbulletin van SBS 6 dat zich ten doel stelt jongeren weer aan het nieuws te krijgen, lijdt onder zijn eigen doelstellingen. Te veel items passeren in een te hoog tempo, en te vaak wordt het nieuws ingedikt tot een kant-en-klaar conflict. Actienieuws, opgezadeld met een verslaggeversploeg die doet denken aan een stel bijklussende scholieren, leunt op het improvisatievermogen van de wel erg informele nieuwslezer Willem Ekkel en de voorbeeldig neutraal blijvende Carine Holties.

Zo'n Holties, die hoort op het wensenlijstje van Haasbroek thuis - tenslotte moet een hoofdredacteur van het NOS Journaal de talenten kennen. Dat Haasbroek naar zijn concurrenten kijkt, is een vooruitgang ten opzichte van zijn voorgangers. Maar dat wil nog niet zeggen dat hij zijn beleid op de verworvenheden van de andere journaals moet afstemmen.

Haasbroek beschikt over het grootste budget - 55 miljoen gulden per jaar - van de Nederlandse journaals. Daarmee moet hij een klassiek journaal maken dat de strijd met RTL Nieuws blijft aankunnen, en waartegen SBS 6 zich mag afzetten.

Laat Actienieuws de ondergang van een passagiersschip illustreren met een gekleurde kaart waarop een bootje plots verdwijnt. Laat Hart van Nederland het nieuws brengen over een bejaarde dame die in een kelderbox woont, omdat haar kreupele hond niet meer de trap op kan komen.

Zolang het NOS Journaal maar een betrouwbare en serieuze dame of heer blijft. In een maatschappij waar vermaak op alle mogelijke terreinen tot norm is verheven, is het zorgvuldig brengen van televisienieuws al een prestatie op zich.

Ronald Ockhuysen

Meer over