design

De Nederlandse Calibri is een van de bekendste letters ter wereld – en daarom neemt Microsoft er nu afscheid van

De Calibri, een schreefloos, subtiel afgerond letterontwerp van de Nederlander Lucas de Groot – hier verbeeld door illustrator Michel Keppel – is een van de meest gebruikte letters ter wereld.   Beeld Michel Keppel
De Calibri, een schreefloos, subtiel afgerond letterontwerp van de Nederlander Lucas de Groot – hier verbeeld door illustrator Michel Keppel – is een van de meest gebruikte letters ter wereld.Beeld Michel Keppel

Het softwarebedrijf vervangt de vertrouwde Calibri van letterontwerper Lucas de Groot door een nieuwe standaardletter.

Waar hij ook is, letterontwerper Lucas de Groot (57) komt overal het door hem gemaakte lettertype Calibri tegen. Van een berg in Zwitserland – op een bordje dat vraagt het hek te sluiten voor de koeien – tot in Hongkong, waar zijn Calibri-cijfers op een aanplakbiljet eruit springen tussen de Chinese tekens.

Wereldwijd bestaan er onnoemlijk veel lettertypes. Hoeveel precies is niet bekend, maar alleen al Monotype, een van de grootste uitgevers van lettertypes ter wereld, heeft er meer dan tienduizend.

Niet al die lettertypes worden gebruikt. Vaak kiezen gebruikers voor exemplaren die standaard in software beschikbaar zijn, zoals Helvetica of Arial. En Calibri, sinds 2007 het standaard lettertype van Microsoft, als opvolger van Times New Roman.

Maar niet voor lang meer. Eind april liet Microsoft weten dat het vanaf 2022 een nieuw standaardlettertype in gebruik gaat nemen voor de officiële correspondentie van het bedrijf, en als standaardinstelling in programma’s als Word en Excel. Microsoft heeft vijf nieuwe lettertypes laten ontwerpen – Grandview, Skeena, Bierstadt, Tenorite en Seaford – die inmiddels beschikbaar zijn voor gebruikers. Op basis van hun feedback maakt het bedrijf daaruit later dit jaar een keuze.

En dus moet de Calibri na vijftien jaar trouwe dienst plaatsmaken. ‘Toch wel jammer’, vindt De Groot, ‘maar een lettertype dat over de hele wereld wordt gebruikt, krijgt op een gegeven moment een beetje een negatieve connotatie. Zo van: mensen die er niet over nadenken, gebruiken Calibri.’

Hij heeft de vijf nieuwe ontwerpen van Microsoft geprint en goed bekeken, en ziet naast overeenkomsten – grote, brede letters en geometrische vormen – duidelijk verschillende stijlen.

Vijf opties van lettertypes die Calibri kunnen vervangen als standaardletter in Microsoft Word. Beeld Microsoft
Vijf opties van lettertypes die Calibri kunnen vervangen als standaardletter in Microsoft Word.Beeld Microsoft

Grandview doet hem denken aan ingenieurs aan de tekentafel, met rechte lijnen en cirkels. ‘Dat heeft een bepaalde charme, want het klopt allemaal, maar het heeft niet het soort vriendelijkheid dat een brief zou moeten hebben.’ Skeena baseert zich volgens hem op schrijven met de hand, met dikkere en dunnere delen in de letterlijnen. In grotere letters oogt dat volgens De Groot minder elegant. Bierstadt – ‘rare naam’ – vindt hij wat industrieel. ‘Het is een functioneel lettertype, het werkt, maar heeft geen eigen karakter.’ Tenorite noemt hij hip, modern, strak en goed afgewerkt. ‘De letters hebben kleine details die net even anders zijn dan lettertypes waar ze op lijken, zoals Futura of Avenir.’

Zijn grote favoriet is Seaford, die hij het origineelst vindt. ‘Er gebeuren grappige dingen. De C is net niet rond, de S heeft een plat stukje, de onderkanten zijn anders dan de bovenkanten en de cursieven anders dan de rechte letters. Het is duidelijk niet door een machine gemaakt en toch zijn de bewegingen van de lijnen perfect verdeeld.’ Dat geeft het lettertype volgens hem een eigen stem.

Een oog voor letters

Hoe vind je zo’n eigen stem? Hoe maak je een lettertype? Hoe maak je een goed lettertype? En welke rol spelen mode en smaak daarin?

Een nogal specialistisch beroep is het. Wereldwijd zijn er zo’n duizend letterontwerpers. In Nederland kunnen jaarlijks twaalf studenten deelnemen aan de master TypeMedia aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK) in Den Haag, waar studenten zich verdiepen in letterontwerp en typografie.

Niet iedereen wordt daarna letterontwerper. Velen richten zich op algemeen ontwerp, van bijvoorbeeld logo’s en huisstijlen of op de technische kant van letterontwerp, zoals het maken van tools en programma’s.

De Groot woont al bijna dertig jaar met zijn vrouw Sonja in Berlijn, maar is opgegroeid tussen de bollenvelden van Noordwijkerhout. Na zijn studie grafisch ontwerp aan de KABK – hij had een lettertype ontworpen voor zijn afstudeeropdracht – heeft hij bij verschillende bedrijven gewerkt als designer, terwijl hij zich ondertussen specialiseerde in letterontwerpen. Na acht jaar besloot hij zelfstandig verder te gaan. Hij richtte FontFabrik op en later de uitgeverij LucasFonts, waarmee hij zijn eigen lettertypes uitgeeft.

De kans is groot dat u zijn lettertypes dagelijks voorbij ziet komen. Naast Calibri is vooral zijn letterfamilie Thesis erg bekend, die te zien is in de huisstijl van Jumbo, de ANWB en de Belgische politie.

Beginnen met de hand

Een lettertype begint met papier en een potlood. Of met een kwast. Of een pen. Dat maakt in principe niet zoveel uit. ‘Zolang je maar een vorm kunt maken met je hand’, zegt letterontwerper Erik van Blokland (53). ‘Dan is de feedback het snelst. Je kunt het makkelijk weer uitgummen en opnieuw maken.’ Van Blokland is docent aan de KABK, hoofd van de master TypeMedia en heeft zijn eigen letterontwerpstudio LettError. ‘Je hoeft niet het hele alfabet tot in de puntjes te tekenen. Als je eenmaal je stijl hebt bepaald, kun je de letters gaan digitaliseren.’

Dat digitaliseren is een precies werkje. Met punten en curven maak je in een tekenprogramma de lettervormen. De posities van de punten geven aan hoe de lettercurve moet gaan lopen. Van Blokland: ‘Rekenen heeft daarbij geen zin, je doet het in eerste instantie met je ogen. Je schuift wat heen en weer met de puntjes, print wat uit en probeert het opnieuw. Goed kijken speelt dan een grote rol.’

In zo’n ontwerpproces zitten verschillende fasesn ‘Het alfabet is een rare groep vormen’, vindt Van Blokland. ‘De vorm van de b, p, d en q kan op elkaar worden gebaseerd, terwijl de vorm van de s juist uniek is.’ Zo kun je met een beperkt aantal letters tamelijk snel onderzoeken wat werkt. Daarna kun je aan de slag met alle kleine letters, hoofdletters en cijfers. ‘Maak je die vervolgens in verschillende gewichten, zoals light en bold, en ook nog in cursief, dan heb je een ruw pakket.’ Het maken daarvan duurt zo’n zes tot acht maanden.

Vervolgens kun je na het testen en proefdrukken aan de slag met de interpunctie, accenten en kleinkapitalen, oftewel hoofdletters met de hoogte van kleine letters.

Toen Microsoft in 2003 een aantal nieuwe lettertypes wilde, speciaal voor op beeldschermen, werd De Groot gevraagd voor een geheime, grote klant een ontwerp te pitchen voor een monospace lettertype, een lettertype waarbij alle letters even breed zijn, en een m dus evenveel ruimte inneemt als een i of een spatie, zoals bij het lettertype Courier. Drie weken voor die pitch werd hij gevraagd ook een voorstel te doen voor een schreefloos ontwerp, zonder dwarsstreepjes. Tot zijn verbazing werden beide voorstellen gekozen, Consolas en Calibri. ‘Toen moest ik binnen vijftien maanden twee letterfamilies leveren, een flinke klus.’

Uiteindelijk lever je dus een lettertype af, in een soort database-achtig bestand. Wat daar allemaal in zit aan tekens verschilt per lettertype en ontwerper, legt Van Blokland uit, maar ons westerse schrift, gebaseerd op het Latijnse alfabet, heeft exclusief de cursieven zo’n vijfhonderd tot zevenhonderd tekens. Een eitje in vergelijking met het Japanse schrift, dat zo’n 65 duizend tekens bevat. De eerste versie van Calibri bevatte er 1.120, met naast het westerse schrift ook tekens uit het Grieks en Cyrillisch, en kleinkapitalen.

Keuzen

Ons brein stelt twee eisen aan een goed lettertype, zegt Peter Hagoort, hoogleraar cognitieve neurowetenschap. Letters moeten niet verwarrend zijn, en goed leesbaar. Dat komt neer op letters die groot genoeg zijn, genoeg contrast hebben – dus geen lichtgele letters op een witte achtergrond – en niet te dicht op elkaar staan. ‘Je brein moet de letters makkelijk kunnen verwerken.’

Maar er komen meer keuzen bij kijken. Hoe lang maak je de stokken van de b, d, f, h, k, l en t, en de staarten van de g, j, p, q, en y? Maak je een lettertype met of zonder schreef? En maak je ligaturen, zodat bijvoorbeeld de f en t aan elkaar vastzitten?

Al die keuzen hangen volledig af van de opdracht, legt Van Blokland uit. Voor een krant gebruik je geen handschriftachtige letters, maar letters die geschikt zijn voor grotere stukken tekst. Een monospace lettertype zal voor veel mensen waarschijnlijk vooral de nostalgische touch van een typemachine hebben, maar wordt nog veel gebruikt in bijvoorbeeld tabellen.

Er zijn eindeloos veel blogs te lezen over welk lettertype je voor welk doeleinde zou moeten gebruiken, en welk juist niet. Zo zijn sierlijke letters niet geschikt voor zakelijke teksten en schreefletters niet voor websites en e-mails.

‘En toch’, zegt Hagoort, ‘zijn de meeste keuzen gebaseerd op wat we gewend zijn en wat we mooi vinden.’ Van Blokland sluit zich daarbij aan. Veel vormen zijn volgens hem in de loop der jaren zo vertrouwd geworden, dat we niet anders meer verwachten. Neem de hoofdletter V. In veel lettertypes is de linkerdiagonaal dikker dan de rechter. Bij de V in het logo (officieel: masthead) van de Volkskrant is dat duidelijk te zien, maar vergroot de letter maar eens uit in de lettertypes Cambria, Courier of Arial. Ook in die lettertypes is het verschil dan zichtbaar.

‘We vinden dat er beter uitzien, maar dat komt door gewenning’, zegt Van Blokland. ‘Door de schrijfrichting van een kwast is het zo in onze hersenen geprogrammeerd. Omgekeerd zou het er gek uitzien.’

Het allermooiste lettertype

Het allermooiste lettertype ooit? ‘Dat is echt onmogelijk te zeggen’, zegt De Groot. ‘Je kunt een lettertype nooit zonder context zien. Kunstwerken gebruiken bijvoorbeeld weleens lettertypes die speciaal voor dat kunstwerk ontworpen zijn. Dat is dan een fantastische eenheid, maar dat kun je niet los van die context beoordelen.’

Of Calibri beter is dan de vijf nieuwe opties voor Microsoft? ‘Veel beter!’, zegt hij lachend. ‘Nee, het is lastig te beoordelen. Calibri blijft absoluut goed en bruikbaar, maar de nieuwe lettertypes zijn ook alle vijf goed gemaakt.’ En toch mist hij iets heel nieuws. ‘Dat is ook lastig, want de markt raakt verzadigd, vooral met schreefloze lettertypes.’

Of Microsoft dan niet gewoon een bestaand lettertype had kunnen uitkiezen? ‘Had gekund, maar ik vind het fantastisch dat ze geld en moeite stoppen in dit soort nieuwe dingen. Zo kunnen letterontwerpers weer wat nieuws maken.’

Winderigheid

Als naam voor zijn letter had ontwerper Lucas de Groot Clas bedacht, maar de Griekse consultant wees hem erop dat dat in het Grieks op ‘winden laten’ lijkt. Ook de naam Curva was niet geschikt: in het Russisch klinkt dat als een bekend scheldwoord. Microsoft suggereerde toen Calibri, een verwijzing naar het woord kalibreren. Een toepasselijk naam, want de weergavesoftware moest voor Calibri opnieuw worden gekalibreerd.

Meer over