BOEKRECENSIEDe muziek van de herfst

De muziek van de herfst toont hoe veelzijdig Paustovski kan schrijven ★★★★☆

null Beeld Typex
Beeld Typex

Van schetsen vol dromerige details tot strak gecomponeerde novellen: De muziek van de herfst toont de veelzijdigheid van de Russische schrijver Konstantin Paustovski. De man zelf blijft een raadselachtige figuur.

De meeste verhalen uit de bundel De muziek van de herfst van Konstantin Paustovski zijn gepubliceerd in de jaren twintig, dertig en veertig van de 20ste eeuw, ruim voordat hij zijn zesdelige memoires publiceerde, die maakten dat hij minimaal vijf keer werd genomineerd voor de Nobelprijs, die hij niet kreeg.

Trouwe fans vereren hem. Er bestaat een foto van Marlene Dietrich die tijdens een tournee in de Sovjet-Unie op haar knieën gaat voor een beduusde Paustovski en zijn hand kust. Toch bleef hij, behalve in Nederland, waar hij in de jaren tachtig en negentig een postume bestsellerauteur werd, een schrijver voor liefhebbers.

In Rusland is hij min of meer vergeten. Er zijn weliswaar twee huismusea gewijd aan Paustovski, maar dat zegt niet veel. Er zijn ook twee huismusea gewijd aan Aleksej Tolstoj, de akelige neef van Lev Tolstoj. Er zijn zes musea gewijd aan de dichter Jesenin en minimaal zeven aan Tsjechov. Dan praat ik niet over de minimaal vijfentwintig musea gewijd aan Poesjkin, waarbij ik het museum gewijd aan het kindermeisje van Poesjkin niet meereken.

Paustovski was niet alleen bescheiden (niet goed voor de roem) maar ook gewetensvol (ook niet goed voor de roem, waarschijnlijk) en zijn collega’s wisten dat. Toen de grote dichter Osip Mandelstam honger leed door de uitsluiting en marginalisering die hem ten deel viel, zei hij tegen zijn vrouw Nadjezjda: ‘We moeten Paustovski om geld gaan vragen.’ Nadjezjda was verbaasd, want Paustovski was helemaal geen bekende van hem. Toen ze om uitleg vroeg, zei Osip slechts: ‘Hij zal het geven.’ Maar kort daarna werd Mandelstam gearresteerd en naar een kamp gestuurd, waar hij zou sterven. Later zou Paustovski zeggen dat hij al zijn zakken voor Mandelstam zou hebben geleegd, als die naar hem toe was gekomen, en ik geloof hem.

De verhalen in De muziek van de herfst zijn oorspronkelijk gepubliceerd in provinciale kranten als De Zeeman en in tijdschriften als De Rode Transporteur en De Strijd der Werelden. Een stuk of vijf, waaronder het in Rusland nog steeds veelgelezen verhaal ‘De Mesjtsjora’, zijn geschreven voor kinderen. Wat een Russische 10-jarige prima kan lezen, kan een Nederlandse volwassene ook wel aan, dachten ze bij Van Oorschot. Sommigen noemen dat niveauverschil, anderen noemen dat culturele diversiteit. Wat maakt het uit!

Zonder dollen: het zal menige Nederlander verbazen dat de twee eerste delen van Paustovski’s memoires in Rusland zijn uitgegeven voor de categorie lezers die in onze gewichtloze openbare bibliotheken als ‘young adult’ wordt aangeduid.

Voorzichtig

De verhalen tonen de veelzijdigheid van Paustovski’s schrijverschap. Ze variëren van schetsen vol dromerige details tot strak gecomponeerde novellen, allemaal even goed geschreven. Maar wat ze ook allemaal onthullen, Paustovski zelf blijft een even raadselachtige figuur als daarvoor. Het is nogal curieus dat een schrijver wiens oeuvre voor bijna de helft bestaat uit een uitgebreide autobiografie, zichzelf op een bepaalde manier voor zijn lezers weet te verbergen. Die geheimzinnigheid heeft natuurlijk alles te maken met de periode waarin Paustovski werkte, de Stalintijd. Zoals zoveel schrijvers probeerde hij toen een soort compromis te sluiten, een beetje te manoeuvreren om een minimale vorm van autonomie te bewaren, en tegelijk te voorkomen dat hij werd geplet door het regime. Daarin slaagde hij, de gewetensvolle, beter dan veel anderen en hij kon voorzichtig blijven publiceren. Maar dat compromis bepaalde dat hij niet alles kon zeggen en dat de mens Paustovski in zekere zin verdween in de coulissen van zijn rijke, poëtische stijl.

null Beeld Typex
Beeld Typex

Al in de Stalintijd groeide zijn reputatie, ook in officiële kringen. Hij werd docent aan het machtige Gorki-instituut, hij kreeg een zomerhuisje toebedeeld en een appartement in de schitterendste, meest prestigieuze wolkenkrabber van Moskou, monumentaal gelegen aan de rivier, met uitzicht op het Kremlin. Na Stalins dood ging hij behoren tot de voorhoede van de liberale intellectuelen tijdens de periode van toenemende vrijheden onder Chroesjtsjov. Hij werd zelfs hoofd van de sectie proza in de schrijversbond. Een machtig en bevoorrecht man, kortom.

Gewetensvol en bevoorrecht, altijd een lastige combinatie.

Volgens mij ging hij een beetje gebukt onder die privileges. Zijn schrijverschap stond altijd in het teken van zijn dienstbaarheid aan de gemeenschap. Hij was nooit eens onverantwoordelijk. Stalins repressie maakte het onmogelijk om te schrijven, maar niet schrijven was onmogelijk vanwege zijn bevoorrechte positie: het laatste wat hij wilde zijn was een uitvreter. Zijn vriend Sjklovski herinnerde zich: ‘Paustovski schreef veel en makkelijk. Ooit vroeg ik hem: wat voel je, als je een kamer binnengaat met een schrijftafel? Hij antwoordde kort: ‘Paniek.’’

In de jaren zestig zette hij zich in voor schrijvers die werden getreiterd of gecensureerd. Voor Solzjenitsyn bijvoorbeeld, hoewel die een hekel aan hem had en dat af en toe publiekelijk duidelijk maakte. Op zijn sterfbed nog belde Paustovski rochelend en steunend met Aleksej Kosygin, de premier van de Sovjet-Unie, om te pleiten voor de regisseur Ljoebimov, die bedreigd werd met ontslag. Kosygin luisterde en Ljoebimov kon blijven.

Toevallige wandelaars

De verhalen in de bundel zijn in zekere zin allemaal kleine melodrama’s. Ze gaan vrijwel altijd over alledaagse mensen, toevallige wandelaars in het leven, die om redenen buiten hun schuld in een dramatische of uitdagende situatie terechtkomen.

Stilistisch zijn ze traditioneel. Paustovski was een soort neorealist, zoals Gorki, zij het veel lyrischer. Zijn natuurbeschrijvingen zijn beroemd, maar de natuur in zijn verhalen is niet de parkachtige, pastorale natuur die je bijvoorbeeld bij Toergenjev tegenkomt. Paustovski’s natuur is een grootse, circulaire, eeuwige macht waaraan zijn personages zich meestal vrijwillig, maar ook noodzakelijk moeten onderwerpen. In ‘Een nacht in oktober’ dwalen twee mannen door de uiterwaarden van een rivier naar huis. Zij weten niet dat de sluizen kilometers verderop zijn opengezet, maar merken dat het water snel opkomt. De brug die hen naar de andere kant moest brengen is al in het stijgende water verdwenen. Hogere gebieden zijn buiten bereik. Rustig pratend wachten zij op de komst van de dood. Dan worden ze gered door het meisje Dasja in haar roeiboot, dat een van de mannen herkent, nog van voor de oorlog. De mannen krijgen thee in het dorp en Dasja doet onhandig en krijgt rode wangen als ze naar die man kijkt. Een omaatje merkt dat op en Dasja schaamt zich dood. Einde verhaal. Erg mooi.

Levende schakel

Ik vermoed dat Paustovski zich door die natuuropvatting kon verenigen met het marxisme. In die ideologie is er immers ook een allesomvattende macht aan het werk: de geschiedenis. In ieder geval kon Paustovski via zijn natuuropvatting een soort literatuur schrijven die grotendeels de esthetische eisen van het socialistisch realisme volgde, zonder te vervallen in eenvormigheid of propaganda. Door zijn traditionele stijl vormde hij een soort levende schakel tussen de literaire tradities van de 19de eeuw en de Sovjettijd. Ook dat aspect van zijn schrijverschap paste in de eisen die voor literatuur waren opgesteld.

Ondanks die hang naar traditie was hij bevriend met anti-traditionele schrijvers als Isaak Babel en Andrej Platonov, met overtuigde modernisten als Viktor Sjklovski, filmregisseur Sergej Eisenstein en zelfs met Nikolaj Chardzjiev, de enigmatische verzamelaar van de Russische avant-garde wiens unieke kunstcollectie wordt bewaard in het Stedelijk Museum Amsterdam.

Platonov zei over de verhalen van Paustovski uit die tijd dat de waardigheid van de personages soms ondraaglijk werd. Eén verhaal beschreef hij als ‘een orgie van humanisme’. Nu heb ik weinig ervaring met orgieën, helaas, maar ik vermoed dat hoe betoverend die ook mogen zijn, je er op den duur een beetje moe van wordt. Dat heb je met deze verhalen ook. Maar er zitten geweldige stukken tussen. Zoals de historische novelle over de Franse ingenieur Charles de Lonceville en het ontroerende verhaal ‘Het telegram’, volgens Marlene Dietrich het mooiste verhaal uit de hele Russische literatuur.

Deze bundel is ook een monument voor vertaler Wim Hartog, die met eenzelfde gewetensvolle toewijding als Paustovski bijna alles wat die ooit schreef in het Nederlands vertaalde. Dat is een grote prestatie, al was het maar omdat Paustovski zelden een zin schreef die goedkoop is of gemakzuchtig, en Hartog doet al die zinnen recht.

null Beeld Van Oorschot
Beeld Van Oorschot

Konstantin Paustovski: De muziek van de herfst. Uit het Russisch vertaald door Wim Hartog. Van Oorschot; 656 pagina’s; € 39,50.

Meer over