De literaire kring

Macht die zich aan het oog onttrekt

Serdijn Danielle

Precies tien jaar geleden werd bekend dat het Alphense bedrijf Vos bv doelbewust sterk vervuilde glycerine had geleverd aan Haïti. De glycerine werd gebruikt voor de productie van hoestsiroop voor kinderen. Ruim zestig kinderen vonden de dood nadat zij het drankje hadden ingenomen. Tientallen andere kinderen liepen ernstige schade op aan lever en hersenen. Bij gebrek aan overtuigend bewijs kon de zaak worden geschikt. Vos bv betaalde vijf ton. In guldens. Omgerekend kwam dat op 8400 gulden per overleden kind. De overlevende kinderen kregen niets.

In De literaire kring, de tweede roman van Marjolijn Februari (1963), wordt deze zaak opnieuw opgerakeld. Het onderwerp past de Volkskrant-columniste als een handschoen, want behalve auteur is Februari ethicus en jurist. Morele zedenloosheid en onrecht raken in dit boek op innige wijze verbonden in wat bekend werd als het glycerineschandaal.

Hoofdpersoon in deze geschiedenis is de 30-jarige Teresa Pellikaan. Het is dit meisje voor de wind gegaan, hoewel zij zich daar zelf nauwelijks van bewust lijkt. Afkomstig uit de betere kringen is ook zij getrouwd met iemand die genoeg verdient om zorgeloos te kunnen leven. Het echtpaar heeft zich gevestigd in het dorp waar Teresa opgroeide; een keurige omgeving, met even keurige burgers. Er is een provinciale weg, een banketbakker, een makelaar met in zijn aanbod buitenhuizen en boerderijen mét paardenstallen, en er is een literaire kring. Het restje adel dat er woont, belt op zondag met de souschef van het plaatselijke restaurant om te vragen of ze patatten willen bakken en of ze die meteen even naar het kasteel komen brengen. Je zou het haast vergeten, maar ook dit is Nederland. Het is bijna onzichtbaar in vergelijking met de grote steden. Waar dat aan ligt? Te weinig serieuze problemen, en te weinig criminaliteit. Zo lijkt het althans op het eerste oog.

Teresa's vader, Randolf, staatsrechtgeleerde en columnist, is lid van de literaire kring. In het gezelschap van verschillende andere witte boorden bespreekt hij maandelijks een literaire roman 'omdat er meer in het leven is dan je op het eerste gezicht zou denken, meer dan telecommunicatie, winstmaximalisatie, culturele globalisering, genetische modificatie, mondiale migratie, omdat er, kortom meer is ...'. Randolf nodigt zijn schoonzoon John uit om toe te treden tot de literaire kring. Die heeft z'n bedenkingen. Vooral omdat The Firm van John Grisham het laatste was dat hij las. 'Heb je niet een andere kring om me in te vechten', vraagt John, 'een eetclub of zo?', maar tot zijn eigen verbazing zegt hij toch toe. Want wie weet kunnen de notabelen hem nog eens van dienst zijn. Zo'n leesclub is leuk, maar zo'n netwerk is pas echt handig. Zo blijkt.

Via verschillende personages, onder wie de journalist Victor en de chicklit schrijvende bestsellerauteur Ruth Ackermann, leidt Februari de aandacht naar de vader van Ruth; Erik de Winter is zijn naam. Hij is de voormalig eigenaar van de firma Bloem bv en tevens ex-lid van de literaire kring. Om de misdaden van deze firma Bloem gaat het eigenlijk. Die lopen zo goed als synchroon met de misdaden van het echt bestaande bedrijf Vos bv. Net als in de zaak-Vos kan niemand op juridische gronden verantwoordelijk worden gehouden voor de levering van schadelijke glycerine. Februari volgt het spoor van de feiten vrij nauwkeurig, maar haakt (helaas) af bij het aan de schandpaal nagelen van degene die de zaak destijds tot op de bodem had kunnen uitzoeken, maar het op z'n beloop liet: de toenmalige minister Borst. Waarom dat laatste balletje niet ingekopt?

In een breder perspectief gezien staat deze geschiedenis natuurlijk niet op zichzelf. Er zijn meer firma's Bloem of Vos die gebruik makend van mazen in de wet, hun aangewezen door juridisch adviseurs, de Randalfs van deze wereld. Een van de personages zegt: 'Van de werkelijke machtsverhoudingen weten we, weet ik althans als gemiddelde burger, zo goed als niets.' En: 'Het probleem

met macht is dat het grotendeels oncontroleerbaar is en onkenbaar.' Het moet precies die oncontroleerbaarheid zijn die burgers af en toe zo woest maakt, en onberekenbaar tijdens verkiezingen.

Om haar sombere stelling te illustreren, put Februari uit het gehele culturele spectrum en verwijst zij even makkelijk naar de seksboycot in Lysistrata van Aristofanes als naar de adviezen van Oprah's voormalige sidekick, dr Phil.

Die combinatie van eruditie en luchtigheid maakt De literaire kring tot een zeer aangenaam boek. Ondanks de zwaarte van het onderwerp is het licht van toon, beschaafd humoristisch.

Exact zoals we de schrijfster uit haar columns kennen: als iemand die schrijft alsof ze voortdurend haar giechel inhoudt omdat ze domweg te beschaafd is voor het keiharde schateren.

Meer over