Boeken

De landing op de maan is hét voorbeeld voor de vraagstukken van nu ★★★☆☆

In Moonshot stelt topeconoom Mariana Mazzucato dat de Apollo-missie uit de jaren zestig ons kan inspireren bij de aanpak van plasticsoep, covid-19 en andere wereldwijde problemen.

Dat was eind oktober 1957 even schrikken in Washington. Met de lancering van twee satellieten, waarvan eentje zelfs met een levend wezen aan boord, het hondje Laika, trokken de Sovjets het initiatief in de Koude Oorlog met de Verenigde Staten naar zich toe. In april 1961 maakte Joeri Gagarin zijn ruimtevlucht rond de aarde. President Kennedy kondigde anderhalf jaar later zijn antwoord op de Russen aan: operatie Moonshot, ‘het gevaarlijkste en grootste avontuur dat de mens ooit heeft ondernomen’.

Op 21 juli 1969, om 3 uur 57 Nederlandse tijd, stapte Neil Armstrong de maan op. Via een op de maanlander Eagle bevestigde camera keek de hele wereld in katzwijm toe. Op 24 juli keerde de Apollo 11 behouden terug op aarde. Het was een ongeëvenaarde krachtsinspanning die nog steeds tot de verbeelding spreekt. Dat geldt zeker voor die van de Italiaanse topeconoom Mariana Mazzucato. Zij ziet het Apollo-project als bij uitstek de manier om de grote vraagstukken van deze tijd aan te pakken – van covid-19 via het plasticvrij maken van de oceanen tot en met de duurzame ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties. Haar nieuwe boek heet dan ook Moonshot.

Mazzucato, hoogleraar economie van de innovatie aan University College Londen, brak in 2013 door met De ondernemende staat. Het was een effectieve afrekening met de economische theorie van het ‘marktfalen’, waarin de overheid alleen goederen en diensten verschaft die de markt niet kan leveren. Onzin, zegt Mazzucato, kijk maar eens naar de regisseur van de internetrevolutie. Dat was Darpa, het onderzoeksinstituut van de Amerikaanse defensie. Ze somt op: microprocessors, lcd-schermen, lithiumbatterijen, http, html, gps, siri – het is allemaal ontwikkeld op kosten van de Amerikaanse belastingbetaler. Waarna bedrijven als Apple op de bagagedrager van Darpa sprongen, om als dank voor de overheidsinspanningen voor miljarden aan belasting te ontwijken.

De moraal van Mazzucato’s verhaal: voor een kwantumsprong in technologische vooruitgang en daarmee ook economische groei, kun je niet zonder een instantie die grote risico’s kan dragen, een lange adem heeft en garant staat voor een integrale aanpak: de staat. Die moet zich dan ook niet laten naaien door Silicon Valley, maar zelfbewust de regie pakken.

Het Apollo-project was een mobilisatie van de knapste koppen. Er was 28 miljard dollar mee gemoeid (in prijzen van nu 283 miljard). Ruimtevaartinstituut Nasa beschikte als projectleider over de kennis en het overzicht om bedrijven als Motorola, Honeywell, General Motors en Northrop doelgericht in te schakelen. Dankzij het ontbreken van bureaucratische en budgettaire belemmeringen leverde het Apollo-project een schat aan onverwachte spin-offs op: van isolatiemateriaal en babymelkpoeder tot CT-scanners en draagbare computers.

Mazzucato wil de focus en de urgentie die de Apollo-missie kenmerkten opnieuw tot leven wekken. Maar kan dat wel? Zijn doelstellingen als een Green New Deal niet te vaag? Zijn nationale staten, de EU of de VN net zo slagvaardig en competent als Darpa en Nasa? Mazzucato zit ermee in haar maag.

Neem de coronapandemie, die Mazzucato als schoolvoorbeeld van de moonshot-benadering presenteert. Overheden investeerden miljarden aan onderzoek en ontwikkeling door universiteiten en door farmaceutische bedrijven op jacht naar vaccins. Met succes. Maar wie profiteert er vervolgens van al die publieke investeringen? Mazzucato pleit – volkomen terecht – voor een ‘volksvaccin’, dat over de hele wereld gratis ter beschikking moet worden gesteld. Voorwaarde daarvoor is dat de licenties om vaccins en medicijnen te produceren worden vrijgegeven, zodat ook arme landen kunnen profiteren van de nieuw verworven kennis. Aan die voorwaarde wordt al niet voldaan. Vervolgens moet worden voorkomen dat landen en bedrijven de bevoorrading monopoliseren. Dat lukt alleen, stelt Mazzucato, als alle landen over eigen productiefaciliteiten beschikken, zodat ze hun eigen bevolking snel kunnen bedienen. Maar op de vraag hoe dat gefinancierd en gerealiseerd moet worden, blijft zij het antwoord schuldig. Intussen gaan de aandeelhouders van Big Pharma er met de buit vandoor.

Als econoom is Mazzucato een van de scherpste analytici van de tekortkomingen van het hedendaagse kapitalisme. Nu zij zich ontpopt als consultant – ze adviseert inmiddels tientallen instellingen en overheden – overtuigt ze minder. Haar programma is niettemin inspirerend. En dat geldt zeker voor haar oproep aan de beleidsmakers overal te wereld: durf groot te denken.

null Beeld Nieuw Amsterdam
Beeld Nieuw Amsterdam

Mariana Mazzucato: Moonshot – Grootse missies voor onze economie en samenleving. Nieuw Amsterdam; 249 pagina’s; € 24,99.

Meer over