De koningin der verslagen zielen

Met haar licht hese, soms door emotie verscheurde stem belichaamde Amalia Rodrigues de fado. Bij haar dood zijn drie dagen nationale rouw afgekondigd, want de gisteren overleden zangeres wás de ziel van Portugal....

'Wat je het meest ziet in Portugese poëzie is verdriet, zelfmedelijden', zei ze ooit. 'De dood en de angst voor de dood brengen muziek voort, en poëzie.' Zangeres Amalia Rodrigues was voor de hele wereld de belichaming van de fado, de in droefheid zwelgende Portugese blues, en leek daartoe voorbestemd door haar grote muzikale talent maar ook door haar diepe zwaarmoedigheid: ze heeft meermalen geprobeerd zelfmoord te plegen. Nu is de dood dan werkelijk voor haar gekomen: ze stierf op 6 oktober, op 79-jarige leeftijd.

De fado is in de vorige eeuw ontstaan uit Portugese, Spaanse en Arabische elementen, Afrikaanse ritmes die er via Brazilië in zijn geslopen, en invloeden uit de verteltraditie van de troubadours uit de Provence. Een typische mengvorm die in havensteden voorkomt, en de eerste fado's moeten dan ook geklonken hebben in de louche zeemanskroegen van Alfama, het oudste deel van Lissabon. Toen Rodrigues in die wijk als tienermeisje ontdekt werd, terwijl ze in een fruitkraam werkte, vonden haar ouders het maar niets dat zij fadista wilde worden, want de muziek had nog steeds een armoedige, groezelige reputatie. Zij konden ook niet weten dat hun dochter later zou optreden in het Parijse Olympia en de Philharmonic Hall in New York.

Die internationale doorbraak, begonnen in de jaren vijftig, had ze in de eerste plaats te danken aan haar onvergetelijke stem: licht hees en soms verscheurd door emotie. Met grote beheersing en feilloze intuïtie voor de juiste noot stuurde ze haar stem door de grillige arabesken van de ten dele geïmproviseerde fado-melodieën. Maar de luisteraars werden vooral gegrepen door de angstaanjagende intensiteit van haar voordracht, zelfs degenen die niets wisten van de achtergronden van haar cultuur - zoals ook Edith Piaf en Billie Holiday gevoelens wisten los te maken die van overal en van alle tijden waren.

Amalia Rodrigues trad op tot ze in de zeventig was en gedwongen door hartproblemen moest stoppen. Vorig jaar maakte ze een uitzondering voor de wereldtentoonstelling in Lissabon, waar toen duizenden mensen haar laatste concert bijwoonden. Ze wás de Portugese ziel, en in haar vaderland zijn drie dagen van nationale rouw afgekondigd.

Tot haar grote successen behoren Uma Casa Portuguesa (een zeldzaam vrolijk nummer), Barco Negro en Todo Isto é Fado, met daarin de volgende opsomming: 'Verslagen zielen, verloren nachten, vreemde schaduwen in de Moorse wijk. Een hoer zingt, gitaren wenen, as en vuur, pijn en zonde. Dit alles bestaat, dit alles is treurig, dit alles is fado.'

Meer over