Fotografie

De Japanse kunstenaar Yayoi Kusama ‘had altijd een tasje bij zich met spuitbussen en gekleurde papieren stippen’

In de jaren zestig en zeventig legde fotograaf Harrie Verstappen de Nederlandse avonturen van de populaire Japanse kunstenaar en stippenkoningin Yayoi Kusama (92) vast. Voor de Volkskrant licht hij vier bijzondere foto’s toe.

Yayoi Kusama in haar pension in Den Haag, 1967.
 Beeld Harrie Verstappen
Yayoi Kusama in haar pension in Den Haag, 1967.Beeld Harrie Verstappen

Het is meer dan vijftig jaar geleden, toch herinnert fotograaf Harrie Verstappen (80) zich die eerste ontmoeting met Yayoi Kusama nog goed. ‘We hadden afgesproken in het pension in Den Haag waar zij logeerde en het was meteen raak. Zij zat nog aan het ontbijt, ik begon foto’s van haar te maken. Ineens pakte ze twee witte boterhammen van haar bord en spoot daar met een spuitbusje haar karakteristieke stippen op.’

De 92-jarige kunstenaar Yayoi Kusama, koningin van de stippen en de infinity rooms, is al decennia een wereldster. Haar internationale carrière begon toen ze in de jaren vijftig vanuit Japan naar New York verhuisde. Daar oogstte ze lof met haar abstracte schilderijen en exposeerde ze met andere grootheden als Donald Judd, Claes Oldenburg en Andy Warhol. Vanaf 1965, in de hoogtijdagen van het hippiedom, viel ze vooral op met happenings waarbij ze naakte mensen met stippen beschilderde. Ze noemde die ‘anti-oorlogshappenings’, want ‘stippen zijn een symbool voor vrede’, en ‘seksuele vrijheid staat gelijk aan vrijheid van oorlog’.

Sinds 1977 woont Kusama vrijwillig in een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio. Ze maakt nog steeds kunst, haar atelier is vlakbij. Hoewel ze een teruggetrokken bestaan leidt, is haar succes onverminderd groot. Haar kleurige, uitbundige kunst spreekt een breed internationaal publiek aan, doet het fantastisch op Instagram en brengt miljoenen op bij veilingen.

Minder bekend is dat het begin van Kusama’s carrière deels in Nederland ligt en dat haar wilde happenings in het Nederland van de jaren zestig en zeventig veelvuldig zijn vastgelegd door Nederlandse en Belgische fotografen.

Het boek Kusama – Love Forever bundelt voor het eerst de foto’s van Kusama’s avonturen in Nederland. Het is samengesteld door Tijs Visser, de directeur van het 0-Institute in Antwerpen, dat onderzoek doet naar de Zero-beweging. Kusama had goede contacten met Zero, een internationaal netwerk van kunstenaars die bekend waren om hun monochrome werken met veel aandacht voor licht en beweging. Nederlandse leden waren onder anderen Jan Schoonhoven, Armando en Henk Peeters. Die laatste haalde Kusama begin jaren zestig naar Nederland.

De belangrijkste verteller in Kusama – Love Forever is Harrie Verstappen. Hij werkte in de jaren zestig als fotograaf voor het tijdschrift Muziek Expres en maakte foto’s van rockmuzikanten als Frank Zappa en The Kinks. Voor een losse freelanceopdracht werd hij in 1967 op pad gestuurd om een reportage te maken over de Japanse kunstenaar en haar tentoonstelling in galerie Orez (Zero achterstevoren). In het boek doet hij in zwierig Engels verslag van de creatieve samenwerking en de hechte vriendschap die volgden op die eerste ontmoeting.

Verstappen volgde Kusama tijdens talloze geplande en spontane happenings en acties in Nederland. Hij fotografeerde haar in haar zelfgemaakte jurken, op straat, in de seksshop of in de natuur. Een paar van die foto’s bewerkte Kusama zelf met gekleurde stiften en werden wereldberoemd. Dankzij deze vriendschap maakte een schilderij van Kusama bovendien een cameo in de spraakmakende film Blue Movie (1971), geregisseerd door Verstappens broer Wim.

‘Kusama was een van de beste modellen met wie ik ooit heb gewerkt’, zegt Harrie Verstappen. Speciaal voor de Volkskrant licht hij vier bijzondere foto’s toe.

Auto bestippelen bij galerie Orez, Den Haag, 1967

Na de ontmoeting in het Haagse pension gingen Verstappen en Kusama naar haar tentoonstelling bij galerie Orez. Verstappen weet nog goed hoe hij onder de indruk was van de ‘ontzettend wilde’ tentoonstelling. De ruimte was zwart en stond vol met felgele, rode en groene paspoppen die bezaaid waren met stippen. Ik had altijd twee camera’s bij me, een voor kleur en een voor zwart-wit. Die zwart-witcamera legde ik gelijk weg: dit schreeuwde om kleur.’

Yayoi Kusama beplakt auto’s met haar karakteristieke stippen, Den Haag, 1970.
 Beeld Harrie Verstappen
Yayoi Kusama beplakt auto’s met haar karakteristieke stippen, Den Haag, 1970.Beeld Harrie Verstappen

De foto is iets later genomen, in de buurt van de galerie. ‘Ze had altijd een tasje bij zich met daarin spuitbussen, gekleurde papieren stippen en plakband’, herinnert Verstappen zich. ‘Misschien zat er nog wel meer in, maar het is niet beleefd om in de handtas van een dame te kijken.’

‘Kusama begon een auto met die gekleurde stippen te beplakken en daarna spoot ze met haar spuitbus ook stippen op de straatstenen. Volgens mij was dat mijn idee, maar achteraf is het moeilijk te zeggen wie wat precies bedacht. Het doet er ook niet toe. De creatieve chemie was er in elk geval vanaf het begin.’

Naakte happening in nachtclub Birds, Amsterdam, 1967

In Nederland houdt Kusama in 1967 naakte happenings in onder meer het Stedelijk Museum Amsterdam, in een studentensociëteit in Delft en op een hippiefestival in Utrecht. Een van die happenings legt Harrie Verstappen vast, in nachtclub Birds op het Rembrandtplein in Amsterdam. ‘Een rare scene was dat’, zegt hij. ‘Er liepen allemaal van die beurstypes rond, vooral mannen, strak in het pak.’ Zij keken toe terwijl hippies uit de kleren gingen en zich door Kusama lieten beschilderen.

Yayoi Kusama beschildert hippies in nachtclub Birds in Amsterdam, 1967.
 Beeld Harrie Verstappen
Yayoi Kusama beschildert hippies in nachtclub Birds in Amsterdam, 1967.Beeld Harrie Verstappen

Kusama zelf trekt haar kleren overigens nooit uit, en meestal beschildert ze mannen. ‘De enige naakte vrouw die ik me herinner staat op deze foto op de achtergrond en kijkt over iemands schouder de lens in’, schrijft Verstappen in Love Forever.

De happening in de studentensociëteit in Delft werd op de landelijke televisie uitgezonden en veroorzaakte heel wat opschudding. Kusama in haar autobiografie: ‘Ik vertel mezelf graag dat ik in elk geval een aantal conservatieve Nederlanders het belang van seksuele bevrijding heb bijgebracht.’

Spirit Girl Emerging from Hollow Tree, Kasteel Linschoten, 1970

Begin jaren zeventig verschuift Kusama’s aandacht van beeldende kunst naar andere domeinen, waaronder de mode. Ze begint een kledinglijn met tie-dye-jurken met grote gaten op provocerende plekken (borsten! billen!). En met stippen natuurlijk, veel stippen.

In deze periode keert ze terug naar Nederland. Na een residentie in Bunnik woont ze een paar maanden bij Verstappen en zijn vrouw Willy in een voormalig bankgebouw in Scheveningen. ‘We zaten totaal aan de grond’, zegt Verstappen, ‘maar het samenwonen was heel gemoedelijk. Zij deed haar ding, wij het onze. Soms gingen we samen op pad om foto’s te maken.’

Spirit Girl Emerging from Hollow Tree
 Beeld Harrie Verstappen
Spirit Girl Emerging from Hollow TreeBeeld Harrie Verstappen

Deze foto is gemaakt op landgoed Linschoten in Utrecht. ‘Het is een van mijn favoriete foto’s van haar. We maakten hem terwijl we bezig waren met een serie foto’s om haar mode te promoten. Zij heeft er een heel verhaal bij bedacht over een Japans meisje dat op zoek is naar haar minnaar, een Nederlandse zeeman. Ze reist als geest door de aarde heen en komt in Nederland tevoorschijn uit een holle boom.’

Draaiorgel in de buurt van de Dam, Amsterdam, 1970

Naast Kusama de kunstenaar laten de foto’s van Verstappen ook een ander beeld van de wereldster zien: als Japanse toerist avant la lettre, omringd door Nederlandse stereotypen. We zien Kusama in een Haagse seksshop, Kusama bij een draaiorgel in Amsterdam, Kusama bij een windmolen en Kusama achter op een motorfiets.

Yayoi Kusama bij een draaiorgel in Amsterdam, 1970.
 Beeld Harrie Verstappen
Yayoi Kusama bij een draaiorgel in Amsterdam, 1970.Beeld Harrie Verstappen

‘Ze stapte op wildvreemde mensen af om foto’s met ze te maken en begon zomaar in winkels te poseren’, zegt Verstappen. ‘Iedereen vond het prima. Waarschijnlijk omdat ze zo’n bijzondere verschijning was. In die tijd zag je amper Japanners in Nederland. In Scheveningen, waar we woonden, was de bevolking vrij conservatief. Sommige vrouwen liepen nog in klederdracht rond. Daar liep Kusama dan tussen, in felgekleurde panty’s en zelfgemaakte jurken.’

Te zien in Berlijn en Antwerpen

Een aantal Kusama-foto’s van Harrie Verstappen is nog tot en met 15 augustus te zien in de Gropius Bau in Berlijn, in de tentoonstelling Yayoi Kusama: A Retrospective. Vanaf 7 oktober zijn zeven foto’s te zien in de tentoonstelling Eurazië: Een landschap van veranderlijkheid in het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen.

Meer over