InterviewRegisseur Kelly Reichardt

De heilzame traagheid van filmer Kelly Reichardt

De eigenzinnige Amerikaanse regisseur (56) is hoofdgast op het International Film Festival Rotterdam en geldt met haar nieuwe film First Cow als Oscarkandidaat.

Regisseur Kelly Reichardt, in 2020 in Berlijn. Beeld Getty Images
Regisseur Kelly Reichardt, in 2020 in Berlijn.Beeld Getty Images

Een paar dagen voor haar virtuele bezoek aan het filmfestival van Rotterdam, waar haar schitterende, zevende speelfilm First Cow wordt vertoond en waar ze tijdens een talkshow (de Big Talk) zal vertellen over haar kalme en kernachtige filmstijl, denkt Kelly Reichardt terug aan precies vijftien jaar geleden. De nu 56-jarige Amerikaanse filmmaker presenteerde destijds haar tweede speelfilm Old Joy op het Rotterdamse festival en werd na afloop bekroond met een Tiger Award. Het betekende een nieuw begin van haar filmcarrière, ruim een decennium na haar debuut River of Grass (1994).

‘Het was een onzekere tijd’, zegt ze via de telefoon. Ze maakte met River of Grass een op festivals gewaardeerd, Bonnie and Clyde-achtig drama over een stel op de vlucht, maar slaagde er niet in haar carrière een vlot vervolg te geven. Terwijl collega’s als Quentin Tarantino en Paul Thomas Anderson, die in dezelfde tijd debuteerden, de wereld veroverden, accepteerde Reichardt een leven als docent en parttime filmmaker. ‘Twaalf jaar lang kreeg ik geen film van de grond. Het was heel bemoedigend dat ik na al die tijd iets had gemaakt dat interessant en goed werd gevonden. Dat dit in Rotterdam gebeurde, een festival waar de meer avontuurlijke cinema belangrijk wordt gevonden, maakte de waardering extra speciaal.’

Reichardt vond haar stem met Old Joy, een mooi gespeeld verhaal over twee oude vrienden die hun vriendschap nieuw leven hopen in te blazen tijdens een kampeerweekend in de bossen van Oregon. Er kwam nu tempo in haar productie: met Wendy and Lucy (2008), Meek’s Cutoff (2010), Night Moves (2013) en Certain Women (2016) bouwde ze een klein, coherent en zeer herkenbaar oeuvre op. Films met een eigen stempel, vaak over mensen zonder thuis, met grote plannen die hun leven wellicht een beetje beter maken. En dat alles in het landschap van haar favoriete filmlocatie, de ruige natuur van noordwest-Amerika.

Kelly Reichardt: First Cow. Beeld Filmstill
Kelly Reichardt: First Cow.Beeld Filmstill

En nu wordt ze getipt als potentiële Oscarkandidaat met First Cow, een doorleefd en aangenaam beheerst verteld historisch drama over de vriendschap tussen twee mannen en het ontstaan van ondernemerschap in de prille Verenigde Staten.

De wijze waarop de landschappen in haar films tot leven komen, is de reden waarom ze tijdens het IFFR ook nog wordt bekroond met de Robby Müller Award, een prijs van het festival, de Netherlands Society of Cinematographers (NSC) en Andrea Müller-Schirmer, weduwe van de in 2018 overleden wereldberoemde Nederlandse cameraman.

Een grote eer, zegt Reichardt. ‘Zijn oog voor het effect van lichtval was ongeëvenaard. Als ik aan een filmstijl van de jaren tachtig en negentig denk, denk ik aan Robby Müller. En hij leerde mij, toen een beginnende, onafhankelijke filmmaker, een grote les: films kunnen er heel goed uitzien, óók als er minder geld beschikbaar is.’ Ze lacht: ‘Ik vind eigenlijk dat Christopher Blauvelt (sinds Meek’s Cutoff uit 2010 haar vaste cameraman, red.) deze prijs meer verdient dan ik. Maar dat neemt niet weg dat ik Robby altijd als grote bron van inspiratie heb beschouwd. Hij was in staat volledige werelden te creëren.’

Met beperkte middelen volledige werelden creëren, is precies wat Reichardt doet. Ze gunt je de tijd om de plek waar haar films zich afspelen in je op te nemen. Transporteert je als het ware naar de bossen van Oregon (waar de personages in vijf van haar zeven films hun tijd doorbrengen).

Met Reichardt ontleden we haar filmstijl aan de hand van zeven elementen.

1. Ze filmt in weidse landschappen (en laat je erin nestelen)

Het ruige landschap in het noordwesten van Amerika is vaak het eerste dat opvalt in Reichardts werk. Het juryrapport van de Robby Müller Award stelt dat ze ‘het Amerikaanse landschap in al zijn verscheidenheid toont als meer dan een bijrolspeler, om mensen uiterst subtiel en gevoelig neer te zetten’. Gefilmd bij natuurlijk licht, bestaan haar films uit tientallen schakeringen groen, geel en bruin. Het zijn locaties om je in te nestelen. Ze maken dat je je nietig voelt, verloren soms, maar toch ook verbonden met de natuur. Je bént er, tijdens het kijken. Ook dankzij de lang aangehouden shots. Reichardts films verzoeken je vriendelijk doch dringend om te vertragen – cinema als veredelde meditatieoefening.

In het openingsbeeld van First Cow vaart het vrachtschip tergend langzaam van de ene kant van het kader naar de andere kant.  Beeld Filmstill
In het openingsbeeld van First Cow vaart het vrachtschip tergend langzaam van de ene kant van het kader naar de andere kant.Beeld Filmstill

Kenmerkend voor haar aanpak is het vrachtschip dat in het openingsbeeld van First Cow tergend langzaam van de ene kant van het kader naar de andere vaart, gefilmd vanaf de oever van de Columbia-rivier. Reichardt: ‘Het beeld introduceert de belangrijkste locatie van het verhaal: een handelsnederzetting in de jaren twintig van de 19de eeuw. Ik begin in het heden, met dat schip, om aan te geven hoe belangrijk de rivier nog altijd is als handelsroute voor de Amerikaanse industrie. Maar de locatie is hetzelfde. Het beeld is ook mijn ode aan de Amerikaanse landschapsfilmer Peter Hutton (1944-2016, red.), aan wie ik de film heb opgedragen. Zijn stille film At Sea (2007) speelde zich af op en om zo’n vrachtschip. Hutton en ik gaven les aan dezelfde universiteit. Hij was kleurenblind, maar kon des te meer vertellen over de belichting en kadrering van beeld. Ik mis onze gesprekken over film. Hij was een belangrijk klankbord.’

2. Ze laat weg wat veel filmmakers laten zien

Minimalistisch, wordt Reichardts werk genoemd. Het is fascinerend te zien hoe ze geijkte genres te lijf gaat door typische elementen weg te laten. Night Moves is in zekere zin haar variant op de thriller, over drie radicale milieuactivisten die besluiten een stuwdam op te blazen. Ze besteedt uitgebreid tijd aan de aanloop en nasleep van de aanslag, maar de explosie zelf beperkt ze in de film tot een doffe dreun in de verte. De gezichten van de aanslagplegers tijdens de klap, naast elkaar gefilmd in een pick-up terwijl ze wegrijden van de plaats delict, zijn wat Reichardt betreft belangrijker.

Kelly Reichardt: Meek’s Cutoff. Beeld  Filmstill
Kelly Reichardt: Meek’s Cutoff.Beeld Filmstill

Of neem Meek’s Cutoff. Een western, lijkt het, over een groep migranten die per huifkar via de Oregon Trail onderweg is naar het vrije Amerikaanse Westen. Maar dan zonder de machomannen en het geweld die de western doorgaans tot western maken. En als er toch zo’n man met cowboyambities opduikt, zoals de leider van het gezelschap, draait hij met zijn overmoed de boel kundig in de soep.

3. Ze benadrukt de noodzaak (en kwetsbaarheid) van vriendschap

Met haar acteurs praat Reichardt zelden over de politieke of economische lagen van haar films. Voor hen bestaat tijdens de opnamen alleen het leven van de personages. De kijker wordt soms expliciet gewezen op hun vriendschap, hun wederzijdse afhankelijkheid, of het gebrek daaraan. Het citaat van de Engelse dichter William Blake tijdens de begintitels van First Cow is van toepassing op bijna al haar films: ‘The bird a nest, the spider a web, man friendship.’

Vriendschap als thuishaven voor de mens – dat klinkt klef, maar het is een fijne lens om Reichardts werk door te bekijken. De meest liefdevolle vriendschap, of wellicht vriendschappelijke liefde (de scheidslijn is diffuus, bij Reichardt), zien we in First Cow, tussen de voortvluchtige Chinese immigrant King-Lu en Cookie, die werkt als kok in een nederzetting van pelshandelaren.

Elders in het werk van Reichardt is de vriendschap tussen de hoofdpersonages beduidend fragieler. Zo bestaat de spanningsboog in Old Joy uit een onuitgesproken botsing tussen de kamperende vrienden, die langzaam ontdekken dat hun vriendschap van vroeger niet meer bestaat. De een wil terug naar wat er ooit was, de ander ontdekt dat hun verbondenheid er niet meer is. Hij wordt binnenkort vader, verkeert veelvuldig in gedachten bij zijn zwangere geliefde thuis. Het is hartverscheurend (maar zonder sentimentaliteit) hoe de meest afhankelijke van de twee zwijgzaam toekijkt wanneer de ander voor de zoveelste keer wordt gebeld.

4. Ze laat haar personages dingen doen, in plaats van zeggen

De eerste drie kwartier van Night Moves bestaat volledig uit de voorbereidingen van de aanslag. De drie extremisten tikken een boot op de kop, overtuigen een kunstmesthandelaar om zonder de verplichte identificatie een gigantische hoeveelheid kunstmest te kopen en varen dan in een langgerekte, verstilde scène naar de dam om de boel op te blazen. En in First Cow is het hakken van hout (voor een vuur om op te koken) een activiteit die van Reichardt alle aandacht krijgt. Het geeft de bezigheden van de personages, en daarmee hun bestaan, iets wezenlijks.

Kelly Reichardt: Night Moves. Beeld Filmstill
Kelly Reichardt: Night Moves.Beeld Filmstill

‘Film is zo veel meer dan plot en dialoog’, zegt ze. ‘Dat ontdekte ik mede dankzij de cinematografie van Robby Müller. Zijn films zetten mij aan het denken: hoe kun je verhalen zo beeldend mogelijk vertellen, door middel van gebaren, licht, landschappen, noem maar op? Het werk van Robby heeft mij geholpen om precies dat element van filmmaken te verkennen en verder te ontwikkelen.’

5. Ze filmt over mensen zonder thuis

Mensen zonder vangnet, noemt Reichardt haar personages. Ze zijn onderweg naar een betere plek. Op de vlucht voor het verleden, wachtend op de toekomst. Het ontbreekt hun aan een veilig thuis. Het hoofdpersonage in haar debuut River of Grass omschrijft zichzelf als ‘in limbo’. In het vagevuur. Niemandsland. Dat geldt voor meer van Reichardts personages.

Toen ze werkte aan Wendy and Lucy werd George W. Bush herkozen, herinnert Reichardt zich, en proefde ze een tendens om neer te kijken op mensen die het moeilijk hebben. Michelle Williams speelt de armlastige Wendy, die met haar hond Lucy naar Alaska reist om werk te zoeken. Als ze onderweg strandt met autopech – in Oregon, uiteraard – moet ze haar best doen om niet alle hoop te verliezen. Helemaal als ze na de diefstal van hondenvoer wordt opgepakt en Lucy uit het oog verliest.

Kelly Reichardt: Wendy and Lucy. Beeld Filmstill
Kelly Reichardt: Wendy and Lucy.Beeld Filmstill

Dat roept de vraag op waarom Reichardt steeds uitkomt bij personages die in beweging zijn. ‘Ik was de afgelopen jaren zelf altijd veel onderweg’, zegt ze. ‘Ik hield ervan om lange afstanden met de auto af te leggen. Ik sta er niet bewust bij stil als ik een film maak, maar het zou de weerslag van die afgelopen jaren kunnen zijn. Momenteel voel ik mij overigens meer gesetteld dan ooit. Het idee om nu door Amerika te rijden, spreekt me totaal niet aan. De kans bestaat dat mijn films ook meer gesetteld raken, wie weet.’

6. Op de achtergrond van haar verhalen spelen politiek en economie een cruciale rol

Wendy en haar hond, de 19de-eeuwse reizigers op weg naar het Amerikaanse Westen, de milieuterroristen, de pelshandelaren; ze leven in de films van Reichardt in een wereld die groter is dan zijzelf. De economische situatie waarin ze leven, drijft ze van hot naar her en dreigt ze te vermorzelen.

De economische, politieke wereld vormt een belangrijk decor in de verhalen van Reichardt, zonder dwingend op de voorgrond te treden. We zien de personages niet alleen in de natuur, maar ook tegen een achtergrond van industrieterreinen en spoorwegen, lege parkeerplaatsen, vervallen huizen, snelwegen en traag passerende vrachtschepen. Een politieke discussie op de radio, in Old Joy, heeft niet meteen iets met de personages te maken, maar schetst wel de wereld waarin ze leven, een wereld waartoe ze zich moeten verhouden.

Kelly Reichardt: Old Joy. Beeld  Filmstill
Kelly Reichardt: Old Joy.Beeld Filmstill

De vraag hoe haar films de tijd reflecteren waarin we leven, vindt ze te ingewikkeld om te beantwoorden. Maar ze kan wel zeggen dat First Cow vragen opwerpt over de ziel van Amerika. En dat die vragen de afgelopen jaren bij haar naar boven borrelden. Reichardt: ‘Over de verantwoordelijkheid die mensen voor elkaar hebben als ze samenleven. Over de verantwoordelijkheid voor het land dat ze bewonen. Bestaat die verantwoordelijkheid eigenlijk wel? Of is het ieder voor zich?’

7. Ze zet de verhouding tussen vrouwen en mannen op scherp

Opmerkelijk uitgesproken is Reichardt af en toe over de vrouwelijke en mannelijke sekse. De belangrijkste man in Meek’s Cutoff, het hoofd van de groep migranten die onderweg is naar het Westen, laat ze zeggen dat vrouwen staan voor chaos. Vrouwen, zegt de man ook, zijn scheppers. Mannen daarentegen staan voor destructie. Mannen willen ordenen, zuiveren, vernietigen. Het is in Reichardts oeuvre het explicietst uitgesproken voorbeeld van wat in talrijke scènes subtiel wordt aangeroerd: de botsing tussen de seksen. En hoe de vrouw vergeleken met de man dikwijls een paar stappen meer moet zetten.

Kelly Reichardt: Certain Woman. Beeld Filmstill
Kelly Reichardt: Certain Woman.Beeld Filmstill

In het drieluik Certain Women (2016) horen we Laura Dern als advocaat verzuchten hoe heerlijk het zou zijn om als man geboren te worden. Ze krijgt een cliënt maar niet uitgelegd dat ze niets voor hem kan doen – iets met een voorstel van een werkgever dat hij te snel heeft geaccepteerd. Pas wanneer een mannelijke collega van Dern de man hetzelfde vertelt, neemt hij de boodschap aan. Zucht.

Kelly Reichardt over de digitale editie van het IFFR

‘Het zal een wonderlijke ervaring worden, een filmfestival vanuit de huiskamer’, zegt Kelly Reichardt. ‘Natuurlijk gaan we dingen missen, alleen al de momenten tussen de films. Samen in een café nabespreken wat je hebt gezien, je samen verheugen op wat komen gaat. Maar ik sta er versteld van hoe de organisatie toch zoveel nieuwe films bij elkaar heeft gekregen. Dat er een omgeving is opgetuigd om al die films te kunnen zien. Het maakt nieuwsgierig. We zitten allemaal al bijna een jaar in onze eigen bubbel – en op deze manier krijg je de gelegenheid om te ontdekken wat allerlei filmmakers in hún bubbel hebben uitgespookt.’

First Cow is vanaf 3 t/m 6/2 online te zien via iffr.com. De Big Talk met Kelly Reichardt begint 4/2 om 17 uur.

De films van Kelly Reichardt (1964)

1994 River of Grass

2006 Old Joy

2008 Wendy and Lucy

2010 Meek’s Cutoff

2013 Night Moves

2016 Certain Women

2019 First Cow

Lees meer over het IFFR

Het International Film Festival Rotterdam vindt dit jaar thuis op de bank plaats. Om het nóg makkelijker te maken, tipt de filmredactie van de Volkskrant de beste acht films.

Twaalf jaar lang werkte Tim Leyendekker (47) aan Feast, dat op het IFFR kans maakt op een Tiger Award. Hij vertelt de Volkskrant over de bijzondere gedaante die de film uiteindelijk heeft aangenomen.

Zelfs als hij niets zegt, is acteur Mads Mikkelsen (55) ijzersterk. En hij wordt alleen maar beter, meent filmrecensent Pauline Kleijer.

Meer over