collector's itemsdavid bowie

De gelukkigste periode in de carrière van David Bowie is tot nu toe ook de onbekendste

David Bowie op het Engelse Phoenix Festival, 18 juli 1997. Beeld Redferns
David Bowie op het Engelse Phoenix Festival, 18 juli 1997.Beeld Redferns

Rond de eeuwwisseling was rockster David Bowie (1947-2016) een gelukkig mens. De komst van internet gaf een impuls aan zijn carrière. Waarom is die periode dan toch zo ondergesneeuwd? Twee luxe box-sets maken daarover veel duidelijk.

Menno Pot

Op YouTube vind je het in veelvoud terug: het interview van David Bowie met Jeremy Paxman van BBC Newsnight (1999) over het opwindende, maar in de ogen van velen toch vooral verderfelijke en verontrustende fenomeen, het internet.

Dat internet beleefde in 1999 zijn grote publieksdoorbraak en werd massaal gebruikt voor het illegaal delen van muziek. De muziekindustrie was in paniek, maar Bowie zag tegenover een ongelovige Paxman vooral kansen. Hij voorspelde dat internet een revolutie ging veroorzaken waarvan we de gevolgen nog amper konden overzien. De samenleving als geheel zou er totaal door veranderen (‘in zowel positieve als negatieve zin’) en zéker ook de popmuziek.

‘Internet is de nieuwe vaandeldrager’, zei de modieus langharige Bowie, 52 jaar oud, ronde ‘John Lennon-bril’ met getinte glazen op zijn neus. ‘Oude monopolies bestaan niet meer. Wat ik heel interessant vind, is dat er een proces van demystificatie aan de gang is tussen artiest en publiek: het draait niet meer om een klein aantal grote artiesten dat voor de troepen uit loopt. Het draait om genres, om gemeenschap. Ik vind het, vanuit mijn perspectief, ongelooflijk opwindend.’

Bowie had net een nieuw studioalbum uitgebracht, Hours, waarmee hij meteen maar in het digitale diepe was gesprongen. Daar waar de meeste websites nog statische informatiepagina’s waren, had Bowie van zijn BowieNet al een interactieve speeltuin gemaakt: hij chatte met fans, deelde stukken muziek die hij voor de videogame Omikron: The Nomad Soul had geschreven en plaatste een instrumentale song online waarop fans een eigen songtekst konden schrijven. De winnende inzending zou hij op Hours gebruiken. Bowie hield woord: What’s Really Happening? heeft een tekst van prijswinnaar Alex Grant.

Nog voor Hours fysiek verscheen, zette Bowie het hele album op BowieNet, een online wereldpremière. Tegen internet vechten had geen zin, hij verkende liever de mogelijkheden ervan. De muziekindustrie was nog lang niet zover.

Kort na verschijning zat platenmaatschappij Virgin/EMI met de handen in het haar: Hours flopte. Interneteffect of iets anders, in de VS haalde het de top-40 van de albumlijsten niet eens. En dat terwijl Hours een terugkeer naar een min of meer vertrouwd Bowie-geluid was. In de jaren ervoor had hij vooral in de Verenigde Staten een flink deel van zijn fans van zich vervreemd met industrial, drum ’n bass en ander elektronisch experiment. Nu maakte hij tenminste weer Bowie-songs, vaak met synthesizer, maar wel typisch Bowie.

Nu viel de conclusie niet langer te omzeilen: de grote David Bowie, een decennium eerder nog megaster en stadionvuller op de golven van Let’s Dance (1983), was commercieel gezien in de marge beland.

David Bowie, 1997. Beeld WireImage
David Bowie, 1997.Beeld WireImage

Zo beschouwd is het vreemd dat dezer dagen, aan weerszijden van de jaarwisseling, twee nieuwe box-sets verschijnen die zijn gewijd aan juist die periode, misschien wel de minst succesvolle van Bowies loopbaan.

De eerste is er al: Brilliant Adventure (1992-2001), aflevering 5 in de voortreffelijke, chronologische Era-reeks.

Alle studioalbums uit die periode zitten erin, geremasterd, maar ook een mooi boekje, een live-registratie en een zeer uitgebreide compilatie van losse opnamen uit het tijdvak, zoals soundtrackbijdragen, radiosessies en remixen.

En dan is er nog Toy, een kant-en-klaar studioalbum dat Virgin/EMI in 2001 had besloten niet uit te brengen. Het bevat heropnamen van liedjes uit de jaren zestig, Bowies vroegste jaren als artiest. Het album zit in de Brilliant Adventure-box. In januari verschijnt Toy:Box, de ‘deluxe’-versie.

De jaren 1992-2001 waren bepaald geen glorietijd voor Bowie, maar de nieuwe uitgaven maken invoelbaar dat het wel een vruchtbare tijd voor hem was. Maak de reis van Brilliant Adventure en je ziet hoe de man die zich altijd wel ergens achter verschool (als het geen alter ego als Ziggy Stardust of The Thin White Duke was, dan wel een berg cocaïne of stadionproductie) steeds meer gewoon David werd: een ontspannen, goedgehumeurde family man, die niet meer zo veel waarde hechtte aan roem en succes en als muzikant lekker deed waar hij zin in had.

Dat waren veel dingen: elektronisch experiment, soundtracks, jazz en ambient (op de soundtrack The Buddha of Suburbia uit 1993), ontspannen rock, muziek voor een computergame, covers van zijn oudste liedjes, maar ook acteren, schilderen (de hoes van 1. Outside uit 1995 is een doek van zijn hand), beetje spelen met internet.

Hij ervoer bovenal huiselijk geluk. Aan het begin van de periode die door Brilliant Adventure belicht wordt, trad Bowie in het huwelijk met het Somalisch-Amerikaanse fotomodel Iman (april 1992). Halverwege het tijdvak werd hij 50 (8 januari 1997). Tegen het eind ervan werd hij voor de tweede keer vader, van dochter Alexandria (oftewel Lexi), in augustus 2000. Hij zwoer alcohol en drugs voorgoed af en ontdekte hoe productief je dan kunt zijn en hoe helder in je hoofd.

Gail Ann Dorsey in 2015. Zij was rond de eeuwwisseling de bassist van David Bowie. Beeld Getty
Gail Ann Dorsey in 2015. Zij was rond de eeuwwisseling de bassist van David Bowie.Beeld Getty

Een van de muzikanten uit Bowies band van toen, de Amerikaanse bassist Gail Ann Dorsey (59), vertelt ons via Zoom over haar jaren aan Bowies zijde, van 1995 tot aan zijn dood in 2016. Op Hours (1999) en het afscheidsalbum Blackstar (2016) is ze niet te horen, maar op alle andere albums wel, en ze speelde mee op alle tournees. De late jaren negentig, zegt Dorsey, waren inderdaad jaren waarin Bowie ‘gezond, gelukkig, ontspannen en vrolijk’ was.

‘Hij belde me in 1995, toen Outside net af was. Hij was bezig een band samen te stellen voor een tournee met de band Nine Inch Nails. Ik werkte aan een soloalbum, maar liet alles meteen uit mijn handen vallen.

‘David zat goed in zijn vel. Ik kreeg de indruk dat hij volledig zichzelf was: nuchter, ontzettend aardig voor zijn mensen. Hij zei: ‘Wees blij dat je me nu leert kennen en niet tien jaar geleden, want toen was ik echt een klojo.’

‘Hij wilde geen hits spelen tijdens de Outside-tournee. Die was hij even zat. We deden alleen The Man Who Sold the World, het liedje dat een jonge generatie had leren kennen omdat Nirvana het speelde tijdens hun MTV Unplugged-sessie. Daar speelden we een elektronische bewerking van. Verder geen publieksfavorieten.’

Na de tournee werkte Bowie met een afgeslankte band direct verder aan wat Earthling (1997) zou worden. Na de elektronische experimenten van Outside (waarop Bowie weer samenwerkte met zijn jarenzeventigcompagnon Brian Eno) was hij in de ban geraakt van weer een nieuwe elektronische trend: drum-’n-bass.

‘David kwam vaak de studio binnenlopen met een platenspelertje en een stapel white label-platen’, zegt Dorsey. ‘Die had hij bij dance-platenwinkels in Londen gekocht. Allemaal drum-’n-bass. Hij vond het geweldige muziek, maar één ding ontbrak er volgens hem aan: liedjes. Dát was wat hij wilde op Earthling: drum-’n-bass verpakt in Bowie-songs.’

Earthling leverde in 1997 een aardige hit op (Little Wonder), maar ook zeer uiteenlopende reacties van critici en fans. Vooral het Amerikaanse publiek kon er maar weinig mee.

‘Het was nooit zijn opzet om fans te verjagen’, zegt Dorsey, ‘maar als dat toch gebeurde, nam hij het op de koop toe. Hij verbaasde zichzelf in die tijd: de energie die hij had, de hoeveelheid ideeën. Hij stond er zelf van te kijken.’

En dus moest het na Earthling, op Hours, wéér anders. En daarna opnieuw. In augustus 1999 deed Bowie iets wat volledig haaks stond op zijn artistieke visie van de jaren ervoor: oude hits spelen en er verhalen over vertellen in Storytellers op de muziekzender VH1.

Een terugblikkende Bowie, het was op een paradoxale manier toch weer iets nieuws. Het publiek reageerde enthousiast op een rockende vertolking van een van de oudste liedjes uit zijn catalogus, Can’t Help Thinking About Me (1966), een beatnummer, het eerste dat David Bowie als afzender had (daarvoor was hij Davy, of Davie, Jones).

Ziedaar hoe het idee voor Toy ontkiemde: hij besloot meer van die oudjes af te stoffen en opnieuw op te nemen. De originelen klonken wat dunnig en bovendien nam hij ze destijds met steeds verschillende bands op. Met zijn huidige band kon hij van dat materiaal een eenheid maken, gehesen in een stevige nieuwe jas.

David Bowie backstage op het Glastonbury-festival in een jas van Alexander McQueen, juni 2000. Beeld Getty Images
David Bowie backstage op het Glastonbury-festival in een jas van Alexander McQueen, juni 2000.Beeld Getty Images

Niet dat de plannen erg urgent waren. Hours was nog vers, Bowie en band bereidden zich in 2000 voor op een groot greatest hits-optreden op het Glastonbury-festival en de eerste songs voor een nieuw studioalbum werden al vastgelegd. Toy werd ongedwongen opgenomen tussen de bedrijven door, maar Bowie (en gitarist annex producer Mark Plati) werden er allengs enthousiaster over.

‘Ik zing mee op I Dig Everything,’ zegt Gail Ann Dorsey. ‘David schreef het toen hij amper 18 was. Ik herinner me dat ik hem in die periode terloops vertelde dat ik als jong meisje klarinetles had gehad. Hij zei: ‘Heb je die klarinet nog?’ ‘Ja’, zei ik. ‘Neem maar eens mee’, zei hij. In The London Boys hoor je mij klarinet spelen.’

Dat Virgin/EMI geen brood zag in een album waarop Bowie oude liedjes van zichzelf coverde, ging overigens min of meer aan haar voorbij.

‘Ik sprak onze drummer Sterling Campbell daar onlangs over’, zegt ze. ‘We hadden niet echt het idee dat we een album opnamen. Het ging zo losjes: af en toe een oud liedje. We waren maar werknemers, we vroegen er niet echt naar.’

David Bowie tijdens een repetitie voor The Concert for New York City, bedoeld als steun voor de slachtoffers van de aanslagen op 11 september. Het concert zou plaatsvinden in Madison Square Garden in New York City in oktober 2001. Beeld Getty Images
David Bowie tijdens een repetitie voor The Concert for New York City, bedoeld als steun voor de slachtoffers van de aanslagen op 11 september. Het concert zou plaatsvinden in Madison Square Garden in New York City in oktober 2001.Beeld Getty Images

Ze realiseerde zich pas later hoe verbolgen en teleurgesteld Bowie was toen Virgin/EMI besloot dat het in een escalerende downloadcrisis niet wenste te investeren in een plaat met oude liedjes van een veteraan die toch al niet zo best meer verkocht. Teken aan de wand: Bowie brak met zijn label. Het volgende studioalbum, Heathen (2002), zou onder de vlag van zijn eigen ISO-label verschenen, via Sony.

Dorsey: ‘Dat hij zo gekwetst was over Toy heb ik me nooit gerealiseerd. Ik herinner me vooral zijn vrolijkheid en onbezorgdheid uit die tijd. Hij liet ons foto’s van Lexi zien, was veel bij zijn gezin, wilde een gewoon leven leiden en slaagde daar ook aardig in. We stopten samen met roken, weet ik nog. Hij kwam bij me op bezoek in Woodstock, upstate New York, en plaagde me met mijn woonplaats: ‘Jij woont tussen de blowende, oude hippies’, zei hij. Maar hij vond het er zo mooi dat hij zelf een huis in de buurt kocht.’

Nog één keer zou Bowie de grote rockster zijn: in 2003 en 2004, tijdens een grote, lange greatest hits-tournee die zijn laatste zou blijken. Hij zag er geweldig uit, verkeerde in blakende conditie.

‘Die tournee was een feest’, zegt Dorsey. ‘Daarna kwamen de eerste gezondheidsproblemen en trok hij zich terug. Ik ben zo dankbaar dat ik dat decennium van 1995 tot en met 2004 heb mogen meemaken. Ik sluit niet uit dat het de gelukkigste tijd van zijn leven was.’

David Bowie: Brilliant Adventure (1992-2001). Parlophone/Warner (11 cd’s, 18 lp’s of digitaal).

David Bowie: Toy:Box. Parlophone/Warner. Verschijnt 7 januari (3 cd’s, 6 lp’s of digitaal).

David Bowie: Brilliant Adventure (1992-2001) Beeld
David Bowie: Brilliant Adventure (1992-2001)
null Beeld

Bowie Compleet

Gelijktijdig met de box-set Brilliant Adventure (1992-2001) verscheen bij uitgeverij WBooks de ‘stoeptegel’ David Bowie Compleet, vertaald naslagwerk van de Fransman Benoît Clerc. Het boek bevat het verhaal achter álle 456 Bowie-songs. 623 pagina’s, prachtige foto’s. Ook Toy komt aan bod, zó compleet is het.

Meer over