Oog voor detailGeesten in een boom

De geesten kijken ons aan vanuit een andere wereld, met andere kennis

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: giergeest.

Wieteke van Zeil
null Beeld The Albertina Museum, Vienna. Loan of E. Ploil, Vienna
Beeld The Albertina Museum, Vienna. Loan of E. Ploil, Vienna

Er zijn beelden die door de stemming je hart en luchtpijp zachtjes dichtknijpen. Dit schilderij had ik totaal niet zien aankomen, toen ik in Wenen in het mooie Albertina Museum liep. Als een plotselinge geur waarvan je niet weet of ie giftig is. Wat ís dit?

Een spookachtige Tim Burtonfilm, 70 jaar eerder gemaakt. Met precies de Sleepy Hollow-toon die niet alleen grimmig is maar ook nét een beetje geestig en mooi. Er komt een moment dat je in de lach schiet, staand voor dit schilderij. Het is gewoon té onvoorzien. Wie bedacht dit, dit vreemde werk? Geen echt surrealisme, geen nieuwe zakelijkheid, een ding op zichzelf. Geesten in een dode boom.

De geesten kijken ons aan vanuit een andere wereld, met andere kennis. Ik weet niet of het komt omdat ze in een boom zitten, boven ons, dat er een gevaar van ze uitstraalt; ze kunnen iets met ons, ze zijn met te veel. Maar blijf kijken, en je ziet ook dat ze zo sullig zitten als de gieren in het Jungle Boek, op die dode takken. Een geestenvergadering. De manier waarop de lange arm in zijn schoot ligt, het bungelende voetje, de schouders en de uitdrukking in zijn geestengezicht. Een ‘tja, daar zeg je me wat’ houding.

null Beeld

De geesten hebben gelijkenis met gieren. Het desolate landschap van geestvogels zuigt je naar binnen, wachtend op iets. Het laat me raden waar Franz Sedlacek, een Oostenrijkse kunstenaar van wie weinig bekend is, de verbeelding vandaan heeft gehaald. Is het een literair verhaal? Een legende? Stom toevallig las ik, nadat ik deze giergeest had uitgekozen voor de laatste Oog van dit seizoen, een vrij bizar artikel over Tibetaanse luchtbegrafenissen. Luchtbegrafenissen, laat dat eerst maar even indalen. Het betekent wat er staat; een mens wordt ‘begraven’ in de lucht. Een diep spiritueel ritueel om de ziel van een overleden mens over te dragen en naar verlichting te brengen. Het lichaam wordt uiteen gerukt om de ziel te bevrijden.

Een verslaggever van het Australische ABC nieuws was in Tibet, had ervan gehoord, wist dat het strikt besloten rituelen waren waar geen enkele buitenstaander wordt geduld, laat staan een buitenlander, en ging naar de plek waar men zei dat de rituelen werden gehouden. Aangekomen, met zijn gezin, hoorde hij gezang en zag zo’n honderd gieren op de heuvel. Onder aan, mensen en een lichaam op een stenen plateau.

In Tibet wordt de gier beschouwd als een soort engel, die door het lichaam van de mens te doen verdwijnen, de ziel meedraagt naar het hogere. Tot mijn schrik staan er ook beelden van op internet – ik heb ze niet aangeklikt.

Toch is het een mooi ritueel, en beschrijft de verslaggever, die ter plekke in alle verbijstering zijn jongste kind een iPad in de hand drukt en zijn oudste twee zo veel mogelijk context geeft, het als een vredige ceremonie. Na een kwartier restten er slechts botten, en zelfs die werden door de beul/magiër geprepareerd, en opgegeten door de vogels. De mens terug naar de aarde, verdwijnend via de lucht, stijgend naar de hemel. Grimmig, buitenwerelds, en ergens ook mooi. Zo’n sfeer.

Franz Sedlacek

Geesten in een boom

1933, 65 x 55 cm, olieverf op doek

Albertina Museum Wenen

Meer over