DE GEBOORTE VAN EEN GRONDWET

ZOU je kunnen voorspellen hoe het experiment in samen leven, dat morgen van start gaat in het Veronica-programma Big Brother, zal aflopen?...

Laat ik een voorspelling doen op basis van wat mijn vak hierover te zeggen heeft. In 1967 vond een experiment plaats aan de Universiteit van Berkeley. Omdat astronauten gedurende lange tijd een betrekkelijk kleine ruimte met elkaar moeten delen, werd door NASA aan sociologen en psychologen gevraagd om zo'n situatie na te bootsen. Acht jonge mannen in de leeftijd van 21 tot 30 jaar werden iets meer dan drie maanden in een appartement samengebracht en in volkomen afzondering gehouden. Ze werden daarnaast nog aan enkele voedingsexperimenten onderworpen.

Wat er daar gebeurde is leerzaam voor elke beschaafde samenleving: er ontstonden interne regels over hoe men zich met en ten opzichte van elkaar diende te gedragen, los van de ook aanwezige en van te voren door de experimentleiding geformuleerde externe regels.

De jurist van het onderzoekteam, Walter Weyrauch, spreekt in zijn verslag van dit experiment van een basic law or constitution van een kleine groep. Er ontstonden min of meer gearticuleerde en geëxpliciteerde regels over het afhandelen van kleine onderlinge conflicten, over wat te doen bij schending van de eigen regels en over de grootte van de sancties. Er kwamen strenge regels over de eerbiediging van ieders privacy en er kwamen regels voor die situaties waarin de interne regels botsten met de extern door de leiding opgelegde regels.

Opvallend was ook dat niet alle regels heel scherp geëxpliciteerd werden en naarmate men dichter aan taboes raakte, werd deze gezamenlijke wens tot niet-te-grote-duidelijkheid, sterker. Duidelijkheid is vooral voor kleine en onbelangrijke zaken. De conclusie was helder: mensen kunnen het best lang met elkaar uithouden als er maar een soort minimale grondwet van het samen leven wordt gemaakt en aanvaard.

Bij dit experiment begonnen de deelnemers allemaal in een ongeveer gelijke situatie en daarmee verschilde het van het bekende pseudo-gevangenis-experiment waarin twee groepen, de bewakers en de bewaakten, in een extreme ongelijkheidssituatie samen moesten leven (dat experiment moest overigens binnen een week wegens te grote wreedheid van de bewakers worden afgeblazen).

Maar nu terug naar het Veronica-experiment, waarin acht streng geselecteerde mensen het honderd dagen, onder het oog van vele camera's, met elkaar gaan doen. Er is veel verzet gerezen tegen dit programma, dat als onethisch of als gevaarlijk werd gezien. Maar wat is er tegen het feitelijke bewijs van het nut en de noodzaaak van grondnormen en basiswetten?

Op vier cruciale punten verschilt het Veronica-experiment echter van het astronautenvoorbeeld. 1) De deelnemers (m/v) worden 24 uur overal door camera's gevolgd. Ik voorspel dus dat er snel ontdekt zal worden hoe belangrijk privacy is voor het samenleven en dat er op een of andere manier privacy-regels ontstaan, zelfs tegen de leiding in.

2) De deelnemers zijn zich ook de hele tijd bewust dat ze waargenomen worden. Ze gaan dus toneelspelen en de grote vraag is hoe lang ze dat kunnen volhouden (sommige mensen spelen hun hele leven toneel). Er groeit onecht gedrag, dat op bepaalde momenten niet meer is vol te houden. Op die momenten zal men dan terug vallen op een fatsoenlijke eigen gemaakte grondwet.

3) Rondom het hele programma is er al een sfeer gecreëerd van het ontstaan van een soap, inclusief de daarbij horende erotische betrekkingen en verliefdheden. Omdat die verwachtingen nu al zo sterk zijn, zullen de deelnemers (m/v) zich ook zeker naar die vage verwachtingen gaan gedragen. Mensen buigen zich als vuurvliegjes naar de verwachtingen van een ongedefinieerde publieke wens. Dat levert dus nog meer onecht gedrag op, een beetje in overeenstemming met de platvoerse mentaliteit van de moderne Veronica-mens, die we allemaal zijn geworden: gek op geld, geilheid en de gunst van het grote publiek.

4) De hoofdprijs, die slechts aan de populairste deelnemer ten deel valt. Deze extern opgelegde regel druist in tegen elke sociale logica. Het experiment is per definitie slechts uit te voeren met een groep. Ieders bijdrage is logisch van even groot belang, ongeacht de aanwezige verschillen in gedrag. Het samen leven is naar de mooie woorden van John Rawls a cooperative venture to meet the arbitrariness. Het experiment zou dat kunnen gaan bewijzen, maar daarbij past dan geen winner-take-all mentaliteit en een van buiten af aangewakkerde competitie. Deze laatste regel zal het hele experiment ondermijnen en de gemeenschappelijke onderneming tot een veldslag maken.

Meer over