Oog voor detail

De eeuwenoude fluistercampagne over Maria Magdalena

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: haar.

Wieteke van Zeil

Het is alweer een poos geleden dat ik dat fluisterspel deed – u weet wel, iemand bedenkt een kort verhaal en fluistert dat in het oor van de buurman of -vrouw, die dat ook weer doorfluistert, et cetera, zo de hele kring door tot er aan het einde van een blauwe fiets een flauwe biet blijkt te zijn gemaakt. Verhalen transformeren als ze worden doorverteld. Ik moest daar even aan denken in de tentoonstelling Maria Magdalena in Utrecht. Weinig vrouwen hebben meer last gehad van de fluistercampagne van de geschiedenis dan de vriendin van Jezus. Pardon, de apostel der apostelen. Pardon, de prostituee die moest boeten. Pardon, de moeder van Jezus’ nakomeling. Maria Magdalena lijkt kneedbaar, kortom, van haar is van alles gemaakt. Je kunt haar vinden in veel verschillende verhalen en altijd is er dat haar. Lang, los, soms over haar hele lichaam. Dus: laten we het hebben over háár.

Want in een schilderij, vol ineengeschoven verhaalelementen, zag ik dat Maria Magdalena Jezus’ voeten aan het balsemen is met haar haar. Alsof ze de voeten afveegt met haar haren. Is dit normaal? En waarom? Ik probeerde ‘Maria Magdalena balsemt Jezus’ voeten’ te zoeken, maar daar begint het probleem al: nergens in de Bijbel staat dat de vrouw die zijn voeten in het huis van Simon balsemt Maria Magdalena is. De vrouw in het verhaal was Maria van Bethanië óf een zondares (de vrouwelijke zondares is een favoriet archetype in verhalen over deugdelijke mannen) en dit werd later ‘samengevoegd’ met MM. De snelle versie: dat komt door een lastercampagne van een 6de-eeuwse paus, Gregorius I. Maria Magdalena speelde een belangrijke rol in Jezus’ leven tot de kerkmannen haar onschadelijk maakten door haar met een losbandige naamloze vrouw uit de Bijbel te vereenzelvigen. De kortste weg naar het diskwalificeren van een vrouw is immers haar seksueel shamen. Ze is een hoer en ze moet permanent boeten. Als je deze historische ‘vergissing’ eenmaal kent, zijn de schilderijen waarop ze aan de voeten ligt van Jezus, terwijl hij met een groep mannen zit te tafelen, bijna niet meer te ­harden.

Maria Magdalena wast de voeten van Jezus, detail. Beeld Museum Catharijneconvent/Phoebus Foundation
Maria Magdalena wast de voeten van Jezus, detail.Beeld Museum Catharijneconvent/Phoebus Foundation

Dat losse haar kan symbool staan voor haar losbandigheid. In de catalogus las ik ook dat in de tijd van Jezus los haar in Palestina vooral als teken van rouw werd gezien, vandaar dat Maria Magdalena ná Jezus’ dood met dat ellenlange haar werd verbeeld. Volgens het 12de-eeuwse boek De Gouden Legende werd ze een kluizenaar, en daar komt dat naakte lichaam bedekt door haar vandaan. Donatello maakte in de Renaissance de allermooiste versie hiervan, van hout: een verweerde vrouw, met haarlokken die haar omhullen als een jurk.

Onbekende Duitse kunstenaar, Maria Magdalena wast de voeten van Jezus, c. 1500-1515 Beeld Museum Catharijneconvent/Phoebus Foundation
Onbekende Duitse kunstenaar, Maria Magdalena wast de voeten van Jezus, c. 1500-1515Beeld Museum Catharijneconvent/Phoebus Foundation

Bij de balsemende Maria-die-niet-Magdalena-was zijn haar losse haren geen teken van rouw, ze kunnen te maken hebben met haar onwaardigheid. Maar waarom gebruikt ze het haar dan als een soort stofkwastje? Toch maar weer even terug naar de Bijbel, waar deze vrouw in alle vier de evangeliën balsemend wordt beschreven. En verrek, in twee versies worden haar haren genoemd: volgens Johannes giet ze parfum over de voeten en veegt het daarna met haar haren af. In Lucas staat een dramatischer versie, namelijk dat ze tranen plengt op zijn voeten en die tranen wegveegt met haar haar. Gedoemd om te boeten en zich te onderwerpen, en nóg mekkerden de omstanders dat ze het niet goed deed, want haar parfum was te duur. Via een omweg werd ze Maria Magdalena.

Onbekende Duitse kunstenaar, Maria Magdalena wast de voeten van Jezus, c. 1500-1515, Phoebus Foundation. Te zien in de expo Maria Magdalena in Museum Catharijneconvent in Utrecht t/m 9 januari.

Donatello, Boetvaardige Maria Magdalena, 1453-55, Florence.

Paolo Veneziano, Maria Magdalena (detail), c. 1475-1500, Parma.

Ook in de expo: Kiki Lamers, Geen titel, 2020.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over