FilmrecensieDisclosure: Trans Lives on Screen

De documentaire Disclosure confronteert je met de soms schandalige stereotypering van transpersonen ★★★★☆

Floortje Smit
Actrice Laverne Cox, een van de geïnterviewden in Disclosure. Beeld
Actrice Laverne Cox, een van de geïnterviewden in Disclosure.

Als kind keek scenarist en transgender Zeke Smith het liefst naar het maffe Ace Ventura – Pet Detective (1994), een komedie waarin Jim Carrey als excentrieke dierendetective de vermiste dolfijnmascotte van de Marine Dolphins moet zien op te sporen. Dus toen Smith het emotioneel moeilijk had, in de periode dat hij in transitie zat, besloot hij deze lolbroekerij weer eens aan te zetten. Als hij ergens behoefte aan had, was het wel onschuldig, mal vermaak.

Wat hij echter was vergeten, of had verdrongen, was het eind van de film. Daarin ontdekt Carrey dat de vrouw met wie hij gekust heeft niet alleen de slechterik is in het verhaal, maar ook nog eens stiekem een man.

Gat-ver-damme! Vervolgens kotst de dierendetective in de minutenlange scène die volgt de wc onder. Hij poetst zijn tanden. Schraapt zijn tong. Gorgelt. Verbrandt al zijn kleren. Doucht. Een parodie op films waarin de hoofdpersonen serieus kotsen na zo’n ‘onthulling’, zoals bijvoorbeeld het drama The Crying Game (1992).

Maar, zo concludeert Smith, zichtbaar aangedaan, ‘het betekent dat in de favoriete film uit mijn jeugd mensen spontaan beginnen over te geven als ze een transpersoon zien’.

Wat doet zoiets met het zelfbeeld van jonge, misschien met zichzelf worstelende transgenders? Wat leert het de kijker over de manier waarop ze mogen worden behandeld? De overgrote meerderheid van de bevolking heeft geen transgenders in hun nabije omgeving, stelt actrice en producent Laverne Cox (Orange is the New Black) in Disclosure: Trans Lives on Screen. Dat betekent dat de meeste mensen hun visie baseren op wat ze zien in de media. Regisseur Sam Feder onderzoekt in deze Netflix-documentaire welk beeld er van transgenders en hun levens uit de film- en televisiegeschiedenis naar voren komt.

De vorm die hij daarvoor kiest, is weinig opmerkelijk. Hij vraagt transgenderacteurs, -regisseurs, -scenaristen en -activisten als Cox en Lilly Wachowski (regisseur, The Matrix) verschillende beeldfragmenten simpelweg toe te lichten. Zij doen dat zo opgewekt, openhartig en genuanceerd, dat Disclosure steeds verrassend en onthutsend blijft, zonder dat het een lange aanklacht wordt.

En dat terwijl transgenders alle reden tot klagen hebben, als het gaat om representatie. In honderd jaar film en televisie blijken het vooral mannen die ronddartelen in een jurk, louter en alleen om de kijker aan het lachen te maken. Het zijn sekswerkers op torenhoge hakken zonder verdere achtergrond. Het zijn stiekeme meisjes die zich als jongen verkleden om meer kansen te krijgen. Het zijn bloeddorstige psychopaten, zoals in Psycho (Alfred Hitchcock, 1960), Dressed to Kill (Brian De Palma, 1980) of Silence of the Lambs (Jonathan Demme, 1991). En ze leggen vrijwel altijd het loodje.

Michael Caine & Nancy Allen in Dressed to Kill. Beeld
Michael Caine & Nancy Allen in Dressed to Kill.

Zelfs het veelgeprezen transpersonage Rayon (Jared Leto) in Dallas Buyers Club (2013) wordt door de scenaristen om zeep geholpen zodra zij voor de plot rondom het heteroseksuele, witte, mannelijke personage geen functie meer heeft, merkt actrice Bianca Leigh (Transamerica) met een opgetrokken wenkbrauw op. Ja, de klassieker Boys Don’t Cry (1999), waarin Teena Brandon (Hilary Swank) ‘verbergt dat ze eigenlijk een meisje is’ en uiteindelijk wordt vermoord, was een baanbrekende film voor de acceptatie van transgenders. Maar Cox stapte de bioscoop uit met één gedachte: o mijn god, ik zal sterven.

Hilary Swank  in Boys don't Cry. Beeld
Hilary Swank in Boys don't Cry.

Het zijn dit soort impliciete boodschappen die Disclosure aan de oppervlakte brengt. De documentaire nodigt uit om steeds nét even anders te kijken. Was het u al eens opgevallen dat transgenderpersonages bijna altijd ‘ontmaskerd’ worden door broeken naar beneden te trekken, of blouses open, ook in een door transgenders omarmde film als Yentl (1983)? Bespottelijk eigenlijk.

Barbra Streisand in Yentl. Beeld
Barbra Streisand in Yentl.

Waarom is er in films sowieso sprake van een geheim dat ‘onthuld’ moet worden, vraagt actrice Jen Richards (Mrs. Fletcher) zich af. ‘Het suggereert dat ik een geheim heb, en dat het mijn verantwoordelijkheid is om dat uiteindelijk te onthullen. Wat suggereert dat anderen daarmee een probleem kunnen hebben, en dat hun gevoel belangrijker is dan het mijne.’

Als cisgender acteurs als Swank en Leto steeds transgenders mogen spelen, en daar Oscars mee verdienen, versterkt dat niet juist het idee dat ‘trans’ gewoon een verkleedpartijtje is? Wat zegt het eigenlijk over ons beeld van vrouwelijkheid als we mannen in een jurk grappig horen te vinden? En waarom worden zwarte mannen in een jurk door een wit publiek helemaal als toppunt van hilarisch gezien, iets waar de serie White Famous (2017) de spot mee drijft door een zwarte komiek een jurk aan te laten trekken, waarna spontaan zijn penis verdwijnt?

Maar ook door de gênantste films en televisieshows, zoals die van Jerry Springer in de jaren negentig waarin transgenders ‘bekenden’ dat ze ‘eigenlijk’ man dan wel vrouw zijn (het publiek: ‘O mijn God!’), werden transpersonen in ieder geval zichtbaar. Richards: ‘Als ik dit allemaal niet had gezien (...) had ik op een date kunnen gaan zónder dat beeld van kotsende mannen in mijn achterhoofd. Maar had ik kunnen weten dat ik trans was, als ik nooit gendervariatie had gezien?’

Gelukkig wordt het beeld en de vertolkingen van transmensen de laatste jaren genuanceerder. Transvrouw Candis Cayne werd gecast voor een volwaardig personage in de serie Dirty Sexy Money (2017), al werd haar stem een octaafje verlaagd om haar overtuigender trans te maken. Cox maakte stormachtig carrière na haar baanbrekende rol in Orange is the New Black.

Ook hierop bieden de sprekers een net iets ander en interessant perspectief. Nog steeds worden er wereldwijd transgenders vermoord louter omdat ze transgender zijn. Ze zijn op hun hoede: ‘Hoe meer je ons ziet, hoe meer zelfvertrouwen we krijgen, hoe meer we opvallen en hoe gevaarlijker het voor ons kan zijn.’

Famke Janssen

Een van de afschuwelijkste voorbeelden van de verbeelding van transgenders, aldus Laverne Cox in Disclosure, is de rol van Famke Janssen in Nip/Tuck. Een destijds als een gepassioneerd bedoelde zoenscène is bij herzien feitelijk een verkrachting, waarin chirurg Christian Troy erachter komt dat het personage van Janssen een man is ‘vanwege de diepte van haar vagina’. Cox kan er amper over praten. ‘Ik vraag me af of iemand bij het bedenken van deze verhaallijnen weleens heeft gedacht aan kijkers die transgender zijn.’

null Beeld

Documentaire

★★★★☆

Disclosure: Trans Lives on Screen

Regie Sam Feder

100 min., te zien op Netflix.

Meer over