Interview

De Deense serie The Investigation, over de zaak-Kim Wall, zet het misdaadgenre op zijn kop

Søren Malling (midden) als Jens Møller, de Deense politiecommissaris in The Investigation. Beeld Per Arnesen
Søren Malling (midden) als Jens Møller, de Deense politiecommissaris in The Investigation.Beeld Per Arnesen

In gesprek met de Volkskrant verklaren de makers waarom alle clichés van het genre de deur uit moesten.

‘Een heuse Deense misdaadthriller’, schreef de Volkskrant in augustus 2017 over de zaak van de 30-jarige Zweedse journalist Kim Wall, die in Kopenhagen als vermist was opgegeven na een interview aan boord van een onderzeeër. Het was lang niet de enige vergelijking die in de media werd getrokken tussen de opvallende verdwijningszaak en een bekend Scandinavisch exportproduct: de ‘Nordic noir’, dat populaire genre vol lugubere misdaadzaken en ijverige rechercheurs.

Wie dacht bij het nieuws over Wall niet onwillekeurig aan televisieseries als The Killing of The Bridge? Een excentrieke uitvinder, een zelfgebouwde duikboot, een knappe jonge vrouw – het had zomaar Scandinavische fictie kunnen zijn. Maar het was echt. Gruwelijk echt. Elf dagen na de verdwijning van Kim Wall spoelde een torso aan bij een eiland ten zuiden van Kopenhagen. Het bleek haar zwaar verminkte lichaam te zijn. De man die zij was gaan interviewen, de Deense bouwer van de onderzeeër, werd verdacht van moord.

Bijna vier jaar later is er tóch die Deense misdaadthriller. Fictie, gebaseerd op de zaak-Kim Wall. De aankondiging van The Investigation riep wel wat vraagtekens op in Denemarken: moest dat nou, een televisieserie, zo kort na de tragische gebeurtenissen?

Tobias Lindholm, die de serie schreef, produceerde en regisseerde, geeft er graag uitleg over. ‘Ik wilde dit verhaal eigenlijk helemaal niet vertellen’, zegt hij vanuit de Verenigde Staten, waar hij werkt aan zijn eerste Engelstalige speelfilm, The Good Nurse. ‘Ik vond dat het al te vaak was verteld, door de pers en op sociale media, op een veel te sensationele manier. Vol nattevingerwerk en naargeestige valse aannamen.’

Tobias Lindholm in 2016. Beeld Michael Tran/FilmMagic
Tobias Lindholm in 2016.Beeld Michael Tran/FilmMagic

De 43-jarige Lindholm is een van Denemarkens succesvolste film- en televisiemakers, en dat wil wat zeggen in een land dat om de haverklap grote internationale filmprijzen wint. Hij brak door met het indrukwekkende gevangenisdrama R, schreef twintig afleveringen van de tv-serie Borgen en regisseerde de speelfilms Kapringen (A Hijacking) en Krigen (A War), dat voor een Oscar werd genomineerd. Daarnaast is hij de scenarist van een groot aantal films van Thomas Vinterberg, waaronder Jagten en het net met een Oscar bekroonde drama Druk (Another Round).

Dat Lindholm ondanks zijn aarzeling begon aan The Investigation, was het gevolg van een ontmoeting met Jens Møller, de Deense politiecommissaris die als hoofd moordzaken verantwoordelijk was voor het onderzoek in de zaak van Kim Wall. ‘Hij vertelde me iets opmerkelijks’, zegt Lindholm. ‘Hij zei dat hij zelf nooit de dader had ondervraagd; dat liet hij over aan leden van zijn team. Het bood me de mogelijkheid om dit verhaal waarheidsgetrouw te vertellen zónder ooit de dader in beeld te brengen. En dat, dacht ik, zou zinvol zijn. Het dwong me op een niet-traditionele manier te schrijven, want de meeste misdaadverhalen zijn juist gefocust op de dader. Door hem niet te tonen, kon ik de aandacht vestigen op het deel van de geschiedenis dat nog veel te weinig verteld is: het onderzoek.’

Kim Wall

Journalist Kim Wall (1987-2017), geboren en opgegroeid in Zweden, studeerde internationale betrekkingen en journalistiek in Londen en aan Columbia University in New York. Als freelancer publiceerde ze onder meer in The Guardian, The New York Times en The Atlantic. Ze won verschillende beurzen en prijzen, onder meer voor haar reportages over de nasleep van de Amerikaanse kernproeven op de Marshalleilanden. Na haar dood richtten vrienden en familie het Kim Wall Memorial Fund op, dat jonge vrouwelijke journalisten financieel ondersteunt.

Møller wordt in The Investigation gespeeld door Søren Malling, die al vaak met Lindholm samenwerkte – van Borgen tot Krigen. Vanuit zijn huis in Kopenhagen, niet ver van de plek waar Kim Wall verdween, vertelt Malling dat ook hij aanvankelijk twijfels had. ‘Maar na mijn eerste gesprek erover met Tobias wist ik dat het goed zat. Het was trouwens Møller die met het idee voor een serie kwam, dat is belangrijk om te weten. Hij wilde een ander perspectief op de zaak laten zien.’

Minstens zo belangrijk voor de makers was de goedkeuring van Joachim en Ingrid Wall, de ouders van Kim. ‘Zonder de zegen van Kims ouders hadden we deze serie natuurlijk nooit gemaakt’, zegt acteur Pilou Asbaek (Borgen, Game of Thrones, Ghost in the Shell), die in The Investigation officier van justitie Jakob Buch-Jepsen speelt. ‘Het voelde als een enorme verantwoordelijkheid.’

Joachim en Ingrid Wall waren er van begin tot eind bij betrokken, vertelt Lindholm. ‘Alles wat ik schreef, legde ik eerst aan hen voor.’ Ook hun hond Iso staat op de aftiteling: het dier speelt zichzelf.

The Investigation Beeld
The Investigation

In veel opzichten is The Investigation, vanaf vrijdag te zien bij NPO2, een anti-noir geworden. Sensatiezucht ontbreekt. In zes afleveringen van drie kwartier vertelt de serie uiterst terughoudend en zorgvuldig hoe Møller met zijn afdeling moordzaken probeert uit te zoeken wat er met Wall gebeurd is. Wie haar moordenaar is, staat nauwelijks ter discussie; al in de eerste vijftien minuten van The Investigation wordt de duikbooteigenaar gearresteerd. Aanklager Buch-Jepsen werkt vervolgens aan de strafzaak, maar is daarbij afhankelijk van het bewijs dat de politie kan leveren.

De zoektocht naar dat bewijs verloopt moeizaam. Delen van Walls lichaam bevinden zich op de bodem van de Baai van Køge, en niemand weet precies waar de duikers moeten zoeken. De verdachte blijft zijn verklaring veranderen, maar bekennen doet hij niet. Intussen heeft Møller intensief contact met de ouders van Wall (gespeeld door de Zweedse acteerveteranen Pernilla August en Rolf Lassgård), die van grote waarde blijken bij het onderzoek.

Zo is het integere en aangrijpende The Investigation geen whodunit, maar een ‘how-to-prove-it’. De serie is er niet minder spannend om, hoezeer Lindholm ook de tijd neemt voor de technische details van het onderzoek, dat maanden duurde. Uitgebreid laat hij zien hoeveel toewijding de zaak vergde van stug voortploeterende rechercheurs, duikers, het openbaar ministerie, de forensisch patholoog en andere experts.

Belangrijk is ook dat Wall, hoewel ze nooit te zien is, in de beschrijvingen van haar ouders tot leven komt. Zij vertellen over haar idealen en haar werk als freelancejournalist. ‘Dat is nodig’, zegt Lindholm, ‘want daardoor realiseren we ons welk leven hier verloren is gegaan, in plaats van dat we gefixeerd zijn op de misdaad.’

Volgens Lindholm zijn de meeste misdaadthrillers op een onfrisse manier geobsedeerd door de daders van de delicten die ze behandelen. ‘Ik ben nooit een fan geweest van het genre’, zegt hij. ‘Dat klinkt misschien raar, want ik heb er zelf aan meegedaan. Ik heb een paar afleveringen geregisseerd van de Netflix-serie Mindhunter, die volledig draait om moordenaars. In het geval van Mindhunter was het misschien verdedigbaar, want het ging over hoe de FBI profielen probeerde op te stellen van seriemoordenaars. Toch was ik daarmee onderdeel van de groeiende fascinatie voor het slechte in de mens, voor psychopaten, waartegen ik nu juist een statement wil maken. Het is dus ook zelfkritiek.’

Rolf Lassgård en Pernilla August in de rol van de ouders van Kim Wall. Beeld Per Arnesen
Rolf Lassgård en Pernilla August in de rol van de ouders van Kim Wall.Beeld Per Arnesen

‘In het Nordic noir-genre’, vervolgt Lindholm, ‘begint 90 procent van de verhalen met een dood lichaam. En in 90 procent van de gevallen is het slachtoffer een jonge vrouw, aan wie we vervolgens geen aandacht meer besteden. Alles draait om een intrigerende moordenaar en een detective die hem op het spoor is. Misschien is er tussendoor nog af en toe een flashback naar het naakte lijk, maar tegen het einde zijn we het slachtoffer totaal vergeten. Dat is in veel opzichten beschamend. Wat ik met The Investigation wilde doen, is het tegenovergestelde. De clichés van het genre moesten de deur uit.’

Noem The Investigation dus ook vooral geen ‘true crime’, dat hijgerige slag films of series gebaseerd op echte misdaadzaken waar Netflix tegenwoordig van overstroomt. Daar moet de regisseur al helemaal niets van hebben. Lindholm: ‘Als deze serie een etiket moet krijgen, dan is het ‘true investigation’. Het gaat over mensen die goed zijn in hun werk. Over een systeem dat functioneert, over loyaliteit en doorzettingsvermogen en wetenschap.’

Søren Malling (links) als chef Moordzaken bij de politie van Kopenhagen. Daarnaast ​​Pernilla August en Rolf Lassgård als de ouders van Kim Wall. Beeld
Søren Malling (links) als chef Moordzaken bij de politie van Kopenhagen. Daarnaast ​​Pernilla August en Rolf Lassgård als de ouders van Kim Wall.

Lindholms zucht naar realisme voerde ver. ‘De enige manier om dit goed te doen was om zo eerlijk mogelijk te zijn’, zegt hij. ‘Dus de echte duikers die deze zaak hebben opgelost, zitten in de serie. De duikboot wordt naar boven gehaald door hetzelfde schip dat dat in het echt deed. We hebben ook dezelfde Zweedse speurhonden gebruikt. Er zijn nog veel meer details die kloppen – bijvoorbeeld de onderstrepingen in de aantekeningen van Buch-Jepsen.’

De acteurs werkten nauw samen met degenen die zij vertolkten. ‘Research was nog nooit zo gemakkelijk’, vertelt Malling. ‘Alles wat ik wilde weten, kon ik aan Møller vragen.’ Voor Asbaek gold hetzelfde. ‘Het was een samenwerking. Voor mij draaide het om respect. Het ging er niet om dat ik zo veel mogelijk op Buch-Jepsen probeerde te lijken; dat was onbegonnen werk, want hij is lang en sportief. Hij houdt van rennen, ik houd van eten en drinken. Maar als het goed is, vang je de essentie van een persoon.’

Met The Investigation is Tobias Lindholm erin geslaagd het misdaadgenre op zijn kop te zetten. Of dat een blijvende invloed heeft, daar heeft Søren Malling zijn twijfels over. ‘Ik denk dat mensen toch dol blijven op series over gruwelijke misdaden, waarin we de moordenaar zien en alles zo bloederig mogelijk wordt getoond. Dat is blijkbaar entertainment.’

The Investigation is vanaf 13/5 te zien bij NPO Plus en vanaf 15/5 op NPO 2.

De moord en de media

‘De duikbootzaak’, zo werd de vermissing van de Zweedse journalist Kim Wall algauw genoemd in de media. De 30-jarige Wall verdween nadat ze op 10 augustus 2017 in het havengebied van Kopenhagen aan boord was gestapt van een zelfgebouwde onderzeeboot. Ze wilde de excentrieke maker interviewen en keerde nooit meer terug.

De onderzeeboot bleek een dag later gezonken. De eigenaar – die heelhuids opdook – verklaarde dat hij Wall de avond daarvoor aan de wal had afgezet, maar camerabeelden spraken dat verhaal tegen. Het zou niet de laatste leugen zijn van de man die op verdenking van moord werd aangehouden.

Deense en internationale media doken gretig op de zaak. De verdachte was een tamelijk bekende Deen, het slachtoffer een geslaagde, knappe vrouw. Daarbij kende de zaak tal van buitenissige details, van de hobby’s van de duikbootbouwer (die ook werkte aan een ruimteraket) tot diens seksuele voorkeuren (wurgseks, sm). Op zijn laptop werden snuffmovies gevonden, die een rol zouden spelen in zijn veroordeling.

Vooral de sensatiepers leefde zich uit. Ook als er tijdens het maandenlange onderzoek niets nieuws te melden viel, moesten de kolommen gevuld. Het leidde tot tal van onware berichten, zoals het gerucht dat Wall en de dader een relatie hadden. Tijdens de rechtszaak, waarin de dader werd veroordeeld tot levenslang, deden meer dan honderd journalisten van minuut tot minuut verslag.

De vriend van Kim Wall, Ole Stobbe, schreef in 2019 een artikel over zijn ervaringen met de pers. Onzorgvuldig en ongevoelig, noemde hij de media. Vooral het gebrek aan interesse voor Wall, buiten de eerste sensatiezucht, vond hij kwalijk: ‘Een slachtoffer is onzichtbaar, en is daardoor snel uit de belangstelling van de media verdwenen. De persoon Kim was niet langer in beeld. De journalisten gaven blijkbaar niets om de journalist Kim.’

Meer over