analyse

De culturele stemwijzer voor 17 maart: hoe denken onze parlementariërs de kunsten weer op de been te krijgen?

null Beeld Timber Sommerdijk
Beeld Timber Sommerdijk

De Volkskrant vroeg het acht partijen die zich het afgelopen jaar het sterkst inzetten voor de cultuursector.

De bestrijding van het coronavirus legt het culturele leven al bijna een jaar grotendeels stil. Het kabinet-Rutte III heeft in totaal meer dan 1,5 miljard euro aan noodsteun uitgegeven om zoveel mogelijk makers en instellingen door de crisis te trekken. Maar of dat lukt?

De wederopbouw van de culturele sector gaat zeker vijf jaar duren, schatte de Raad voor Cultuur in november. Verdienmodellen, programmering, bezoekersstromen - alles is overhoop gehaald. Het is daarom de vraag hoe snel de wereld van kunst en cultuur weer op de been is als het vaccin zijn werk eenmaal doet. Het stelsel draait immers op een complexe mix van subsidies, zakelijk instinct en filantropie. Krijg dat raderwerk maar weer eens op gang.

Alle reden dus om het kunst- en cultuurbeleid tot verkiezingsthema uit te roepen. Het herstel gaat immers iedereen aan. De bezoekers van de Nationale Opera, de leden van de gemeentebibliotheek of het musicalkoor, de festivalgangers van Boulevard en Into the Great Wide Open, de getalenteerde tieners die het willen maken op het toneel en ook de vrienden met wie premier Mark Rutte volgens zijn VVD-campagnebrief zo graag weer naar de bioscoop wil.

Wie straks gaat stemmen doet dat niet alleen voor de toekomst van de pandemiebestrijding, de gezondheidszorg, het onderwijs, de woning- en arbeidsmarkt, maar ook die van het museum of het al bijna vergeten nachtleven.

Vandaar dat V acht partijen heeft gevraagd naar hun plannen met kunst en cultuur. Het zijn de acht partijen die afgelopen jaar steeds deelnamen aan de Kamerdebatten over het cultuurbeleid - een goede maatstaf voor het belang dat een fractie aan een onderwerp hecht.

Van de coalitie zijn het alle fracties: VVD, CDA, D66 en ChristenUnie; van de oppositie de vier linkse fracties GroenLinks, SP, PvdA en Partij voor de Dieren. De kleine partijen Denk, SGP, 50Plus en Forum voor Democratie waren er nooit. De PVV kwam één keer, in november bij de jaarlijkse behandeling van de begroting. Maar toen de minister antwoord wilde geven, was de afgevaardigde alweer vertrokken.

We vroegen iedereen naar de lessen die ze voor cultuur hadden getrokken uit de coronacrisis. Welke problemen hebben hen verrast, welke inzichten leverde dat op en hoe willen ze het circus weer in beweging krijgen. Daarnaast legden we ieder een opvallend voorstel voor uit de cultuurparagraaf van het eigen verkiezingsprogramma. Tot slot vertelt elke parlementariër wat zij of hij in de quarantainetijd aan bijzondere culturele ervaring heeft meegemaakt.

null Beeld Timber Sommerdijk
Beeld Timber Sommerdijk

New Creative Deal

Het nieuwe kabinet moet één minister aanstellen voor cultuur, creatieve industrie en media. Zo moet er samenhang komen in het beleid voor gesubsidieerde en ondernemende cultuurmakers én wordt binnen het departement meteen de brug geslagen naar televisie, radio en internet, die sinds de coronacrisis als volwaardige podia zijn gaan gelden. Het is een van de tientallen voorstellen waarmee de belangengroepen Kunsten ’92 en de Federatie Creatieve Industrie sinds deze week opkomen voor een ‘New Creative Deal’.

VVD | Zohair el Yassini (41)

Lessen uit de coronacrisis?

‘Het inzicht van de coronacrisis is dat cultuur geen ‘linkse hobby’ is. Naast wonen en werken is leven ook belangrijk, en toen alles op slot ging bleek ineens hoe groot de rol van kunst en cultuur daarin is. De VVD heeft vaak kritiek gehad op het gesubsidieerde cultuurbeleid en de nadruk op ondernemen gelegd. Wat de crisis ons heeft geleerd is dat die twee een ecosysteem vormen. De overheid moet zorgen dat de infrastructuur van podia en instellingen op orde is, zodat ondernemers overal kunnen bloeien. Dan valt op dat rond Amsterdam de moderne A10 ligt, en ze het elders moeten doen met zandweggetjes. De VVD wil meer regionale spreiding van cultuurhubs, en niet het meeste geld naar Amsterdam laten gaan.’

Waarom... moeten werken uit de Rijkscollectie die in depots liggen worden afgestoten?

‘Behalve de depotbeheerder geniet niemand van die werken. Laten we ze verkopen als er vraag naar is, en er andere stukken van kopen die mensen wel willen zien. Voor de duidelijkheid: het gaat om werken die niet historisch of speciaal voor Nederland van belang zijn. Ik wil niet van depots af.’

Bijzondere culturele ervaring in coronatijd?

‘Toen in juni na de eerste lockdown de zalen weer open mochten, ben ik naar musicalzangeres Jeannine la Rose geweest, een vriendin van ons. Dat je de deur uitgaat is een belangrijk deel van de lol van cultuur. Zaten we in theater DeLaMar met dertig mensen in een uitverkochte zaal. Dat hakte er wel in.’

*

CDA | Harry van der Molen (40)

Lessen uit de coronacrisis?

‘Er is zo duidelijk geworden hoeveel mensen bij cultuur betrokken zijn, als professionals en als amateur. De neiging is natuurlijk om vooral aan de professionele kunstbeoefening aandacht te besteden, maar talent ontstaat van onderop. Er moet dus een herstelplan komen waarin beide betrokken zijn. Investeren is nodig, maar het is moeilijk nu aan te geven hoeveel. Het huidige kabinet heeft al 1,6 miljard uitgetrokken, er zal eerst een inventarisatie nodig zijn om te bepalen waar meer geld nodig is. Het CDA zal er dan voor waken dat het niveau van de gemeenten wordt overgeslagen, want de kleinere theaters zijn bijvoorbeeld belangrijk voor de cultuurnetwerken in de regio.’

Waarom… moet het Fries als officiële taal in de Grondwet komen, en krijgen Limburgs en Nedersaksisch erkenning als streektalen?

‘Wij hebben een brede opvatting over wat cultuur is. Het zijn niet alleen de kunsten, het is alles wat ons samenbindt. Taal hoort daarbij. Het Nederlands staat onder druk, kijk naar het Engels op de universiteiten. Wij snappen dat taal verandert, maar we moeten zuinig zijn op wat we hebben. Als je de status van talen vastlegt, moet de overheid voor onderhoud zorgen.’

Bijzondere culturele ervaring in coronatijd?

‘Ik zeg eerlijk: er is veel aan mij voorbijgegaan. Wel ben ik aan het begin van de crisis benaderd door artiesten uit Friesland, de provincie waar ik vandaan kom. Ze probeerden via Facebook hun publiek te bereiken, maar liepen op tegen rechtenkwesties. In zo’n geval probeer ik hen verder te helpen.’

*

D66 | Salima Belhaj (42)

Lessen uit de coronacrisis?

‘Het is belangrijk dat er een goede band is tussen politici en de culturele wereld. Alleen al omdat culturele ondernemers en instellingen vele honderdduizenden mensen vertegenwoordigen: de bezoekers namelijk. Dat bewustzijn moet beter bij ons politici doordringen. Als je geen voorstelling kan geven is dat vervelend voor een gezelschap, maar óók voor het publiek. Ik denk dat we de band tussen Den Haag en de kunsten verder moeten ontwikkelen. Zodat er niet alleen een gesprek is als er ergens een probleem met subsidies is. Wat mij betreft gaan we samen het cultuurbestel evalueren en kijken hoe we het best 300 tot 400 miljoen euro extra kunnen investeren. Om te snappen dat er extra geld bij moest had D66 de crisis niet nodig.’

Waarom… moet voortaan bij de bouw van alle publieke instellingen 1 procent van het budget naar kunst gaan?

‘Zo creëer je je eigen culturele klimaat. Het is een investering waarmee je laat zien dat kunst belangrijk is voor het maatschappelijk welzijn. Ik weet niet waarom dat niet al vanzelf gaat. Het is bovendien een goede manier om beeldend kunstenaars, die veel als zelfstandige werken, aan opdrachten te helpen.’

Bijzondere culturele ervaring in coronatijd?

‘Ik zag eind januari Urlaub in Deutschland van theatergroep Wunderbaum. Ze hielden een voorgesprek, met ook de andere bezoekers in beeld. Toen zag ik bekenden die ik als bezoeker uit het theater kende. Dat was ontroerend. Cultuur beleven is ook iets sociaals. Dat vergeet je nog wel eens.’

*

ChristenUnie | Carla Dik (49)

Lessen uit de coronacrisis?

‘Ik ben onder de indruk van de creativiteit waarmee musici, acteurs en andere makers in de cultuursector alternatieve vormen hebben bedacht, toen alles dicht ging. Maar dat is niet genoeg om er bovenop te komen. De basis is wankel: er wordt nog te veel met zzp’ers gewerkt, er zijn weinig vaste contracten. Een nieuwe regering moet verder bouwen op de Fair Practice Code waarin de sector afspraken heeft gemaakt voor eerlijke beloning. Het zal niet eenvoudig zijn, want we komen van ver: veel mensen herinneren zich de bezuinigingen van Zijlstra van tien jaar geleden nog.’

Waarom… moeten meer na-oorlogse gebouwen de monumentenstatus krijgen?

‘In hun vernieuwingsdrift laten gemeenten te vaak kerken, bedrijfsgebouwen of woonwijken uit de wederopbouw slopen. De betonnen bouw uit de jaren zeventig was ook een tijd niet meer populair en ging tegen de vlakte. Maar weghalen is onomkeerbaar. Ik heb een achtergrond als kunsthistoricus. Gebouwen zijn onderdeel van het karakter van onze steden en daarmee bepalend voor de identiteit. We moeten daar niet lichtzinnig over denken.’

Bijzondere culturele ervaring in coronatijd?

‘Vlak voordat de pandemie uitbrak, was ik voorzitter geworden van het Margaretha Consort, een ensemble voor oude muziek. Door alle plannen ging een streep. Toen hebben ze een cd opgenomen, getiteld Sweet Quarantine, die eind augustus in het Drents Museum met een coronaproof concert kon worden gepresenteerd. Het was ontroerend om van live muziek te genieten. Ook al hebben we thuis een goede muziekinstallatie, is dat toch anders.’

*

GroenLinks | Niels van den Berge (36)

Lessen uit de coronacrisis?

‘De coronacrisis werkt als een vergrootglas voor de kwetsbaarheden die er al waren. Met name de grote inzet van flexibele arbeidskrachten. Om dat te veranderen wil GroenLinks structureel 200 miljoen euro investeren in de cultuursector. Wij willen samen met de sector regionale cultuurhubs ontwikkelen, waar amateurs en professionals terecht kunnen uit dans, theater, jazz – noem de disciplines maar op. Podia en opleidingsplekken met meerjarige financiering, waar makers en publiek toegang tot cultuur hebben. Hier moet ruimte zijn om meer met vaste contracten te werken. Wij zijn daarnaast niet tegen elke vorm van flexibiliteit, maar willen wel dat er in de vorm van een crisisinkomen een vangnet komt voor zzp’ers in alle sectoren.’

Waarom… moet er een heffing op videostreamingdiensten komen om Nederlandse producties te steunen?

‘De onlineplatforms profiteren van het Nederlandse filmklimaat. Het is mooi dat ze met een innovatieve dienst commercieel succesvol zijn, maar ze staan daarmee wel op de schouders van een deels publiek gefinancierde sector. Dus waarom zouden ze niet meebetalen aan het Filmfonds? Netflix heeft al bijgedragen aan een noodfonds voor de coronacrisis. Laat dat een eerste stap zijn.’

Bijzondere culturele ervaring in coronatijd?

‘Het was een hectisch jaar met weinig ontspanning naast wat wandelen en films kijken. Ik heb het Het monster van wokeness gelezen van Tofik Dibi, dat was indrukwekkend, ook omdat ik inclusiebeleid in mijn portefeuille heb. Maar streams? Eurosonic Noorderslag, dat was succesvol online. Zelfs op de bank kwamen de optredens nog wel binnen.’

*

PvdA | Kirsten van den Hul (44)

Lessen uit de coronacrisis?

‘De coronacrisis werkt als een vergrootglas voor wat al kwetsbaar was. Onzekere contracten voor velen, en instellingen met weinig reserves. De talentontwikkeling stond al niet stevig. Daarom is er een ambitieus reddingsplan nodig waarvoor de PvdA 500 miljoen uittrekt. Dat is ook bedoeld om te repareren wat al niet goed was, zoals dat bibliotheken in allerlei gemeenten met sluiting worden bedreigd. De plicht om die open te houden moet wettelijk worden vastgelegd, en er moet een stimuleringsfonds komen zodat gemeenten ook middelen hebben om ze draaiend te houden. De crisis laat zien hoe belangrijk bibliotheken bijvoorbeeld zijn voor kinderen die het thuis moeilijk hebben.’

Waarom… moet er een cultuurkaart met budget en kortingen komen voor jongeren tot 25?

‘Jong geleerd is oud gedaan. Naar concerten of andere cultuur gaan creëert herinneringen, biedt inspiratie. Wij vinden dat geld voor jongeren geen drempel moet zijn om van cultuur te kunnen genieten. Ze hebben nu al vaak hoge huur en slecht betaalde baantjes. De cultuurkaart moet hen in staat stellen in ieder geval een keer per maand naar een museum of een voorstelling te gaan.’

Bijzondere culturele ervaring in coronatijd?

‘De portretten van mensen en gezinnen in lockdown die fotograaf Tetsuro Miyazaki maakte in de serie ‘Veilig achter glas’, hebben me geraakt. Ik zag ze online. Maar ook cool waren de lockdownlessen van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, zodat iedereen thuis aan de slag kon. Dat was toch ook hoopvol stemmend.’

*

SP | Peter Kwint (36)

Lessen uit de coronacrisis?

‘Met het risico te klinken als een dorpsprofeet: er is niets gebeurd dat me heeft verrast. De arbeidsvoorwaarden in de culturele sector bestonden al veel te veel uit liefdewerk oud papier. Je kunt dat alleen repareren als er meer geld bij komt, en die rekening heeft minister van Engelshoven in het afgelopen kabinet niet willen betalen: 25 miljoen euro per jaar om gezelschappen in staat te stellen mensen volgens de Fair Practice Code te betalen. De SP is sceptisch over zelfregulering, dus als we betere honorering mogelijk maken, willen we dat ook via subsidievoorwaarden afdwingen.’

Waarom… moeten de rijksmusea gratis toegankelijk worden?

‘We betalen er wel met zijn allen voor, maar niet iedereen kan ook 15 of 20 euro toegang betalen. In de rijkscollecties ligt onze gedeelde geschiedenis en als we dat subsidiëren, mag het niet alleen toegankelijk zijn voor wie een kaartje kan betalen. In het verleden hebben ministers er wel eens onderzoek naar gedaan, en toen werd gezegd dat er onvoldoende behoefte aan zou bestaan. Maar ik geloof daar niet in.’

Bijzondere culturele ervaring in coronatijd?

‘Tussen de lockdowns in was ik betrokken bij een festival in Lierop: het Jankfest dat we met de stichting No Guts No Glory organiseerden voor een vriendin met kanker. Het gaf inzicht in hoe lastig het is om iets voor 150 mensen op 1,5 meter te organiseren. Het was mooi en verdrietig, en ik kon Anneke van Giersbergen en Peter Pan Speedrock toch live horen.’

*

Partij voor de Dieren | Lammert van Raan (59)

Lessen uit de coronacrisis?

‘Wat is belangrijk voor de samenleving? Dat is de vraag die de crisis heeft opgeroepen. Ik doe ook het luchtvaartdossier. Je zag in eerste instantie dat er een paar miljard aan steunmaatregelen naar de fossiele industrie van KLM ging. Later is dat wel goedgemaakt met steun voor de culturele sector, maar de eerste reflex was schokkend en tekenend voor het neoliberalisme van de VVD. Het laat zien dat de culturele sector moet strijden tegen andere sectoren. De Partij voor de Dieren wil voorkomen dat disciplines binnen de kunsten tegen elkaar worden uitgespeeld.’

Waarom… moet de overheid de cultuursector actief betrekken bij het oplossen maatschappelijke vraagstukken?

‘Om de klimaat- en biodiversiteitscrisis op te lossen, hebben we niet nog meer Google, Apple en Amazon nodig, maar moeten we op een nieuwe manier gaan kijken. We leven in een hier-en-nu-samenleving met instant bevrediging. Dat is niet houdbaar. Kees van Kooten heeft mooi geschreven over de ‘tussentijd’ die er vroeger was, bijvoorbeeld als je moest wachten tot je filmrolletje was ontwikkeld. Wij willen dat er weer meer besef is van vroeger en later, van intergenerationeel denken. De Sociaal Creatieve Raad, die kunstenaars zelf hebben opgericht, kan daarbij helpen.’

Bijzondere culturele ervaring in coronatijd?

‘Daar moet ik hard over nadenken. Alles was dicht natuurlijk. Dan denk ik toch het eerst aan het laatste album van Bob Dylan, dat tijdens de crisis verscheen. Het is voor mij toch Beethoven, Bach en Bob.’

null Beeld Timber Sommerdijk
Beeld Timber Sommerdijk

Minister van Engelshoven keert niet terug

De huidige minister van Cultuur, Ingrid van Engelshoven, staat niet op de kieslijst van haar partij D66. ‘Ik heb al eens in de Tweede Kamer gezeten’, zei ze daar eind vorig jaar over tegen NPO Radio 1. ‘Daarna zeven jaar als wethouder en nu ben ik minister. Ik ben meer op mijn plek als bestuurder.’

De belangrijkste verhalen en het laatste nieuws over de verkiezingen leest u hier.

Meer over