Beeldende kunst

De cocktails van muziek, voice-overs en 3D-animaties die Hito Steyerl mixt zijn soms haast té sterk ★★★★☆

Op de indrukken van één video-installatie van Steyerl zou je een paar maanden kunnen teren, maar in het Stedelijk vullen ze zaal na zaal.

Anna van Leeuwen
Hito Steyerl, Factory of the Sun, 2015  Beeld Hito Steyerl
Hito Steyerl, Factory of the Sun, 2015Beeld Hito Steyerl

Zeven jaar geleden op de Biënnale van Venetië, met zo veel internationale tentoonstellingen dat snelwandelen vereist is, raakte ik in de verduisterde kelder van het Duitse paviljoen onverwachts aan een ligstoel vastgeplakt. Niet letterlijk natuurlijk, maar Hito Steyerls video-installatie Factory of the Sun hield me volledig in haar greep. Ik moest blijven kijken naar mensen die dansten in goudkleurige glimmende pakken, een vrouw op een schietbaan, een demonstratie. Het leek op een nieuwsuitzending in de toekomst of een computerspel.

Terwijl ik de film uitkeek, schreef ik twee pagina’s van mijn notitieblokje vol. Het meeste ervan is onleesbaar, het was donker. Wat wel leesbaar is, is volslagen onbegrijpelijk. Hier komt-ie, een bloemlezing uit mijn aantekeningen: ‘Cern-deeltjesversneller’, ‘Deutsche Bank maakte Griekenland kapot?’ en ‘internet dancing’. Het lijkt achteraf het onsamenhangende gekriebel van iemand die volslagen krankzinnig is geworden. Maar terwijl ik die film keek, klopte het allemaal.

Dat is wat Steyerl (56) voor elkaar krijgt. De Duitse kunstenaar, opgeleid als documentairemaker, weet in haar video-installaties de onwaarschijnlijkste verbanden en associaties als volkomen logisch te presenteren. Ze doet dat met hulp van opzwepende muziek, indringende voice-overs en duizelingwekkende 3D-animaties. Het draait bij Steyerl om grote onderwerpen, zoals macht, onmacht, geld, politiek, technologie, geweld en verzet. Ze mixt fictie en realiteit. Elk kunstwerk is een soort aanklacht. De absurde verbanden, uitvergrotingen en sciencefiction brengen gelukkig ook wat humor in haar kunst.

Zaalopname Hito Steyerl, ‘I Will Survive’, 2022, Stedelijk Museum Amsterdam. Beeld Peter Tijhuis © Hito Steyerl
Zaalopname Hito Steyerl, ‘I Will Survive’, 2022, Stedelijk Museum Amsterdam.Beeld Peter Tijhuis © Hito Steyerl

In Steyerls grote overzichtstentoonstelling in Stedelijk Museum Amsterdam kwam ik geregeld in diezelfde toestand terecht als destijds in Venetië: gehypnotiseerd, mateloos gefascineerd en achteraf ook weer... gefrustreerd. Weer maakte ik onzinnige aantekeningen: ‘neuraal netwerk’, ‘socialisme’, ‘Vietnam’. Wacht, wat heeft Steyerl me nou precies allemaal over de wereld geleerd? De tentoonstelling voelt als een droom of hallucinatie.

Dat komt ook doordat Steyerls video’s zo indringend worden gepresenteerd. De kunstenaar is bepaald niet van less is more. Haar vroege documentaires waren, zo is in het Stedelijk te zien, nog redelijk rechttoe rechtaan. Inmiddels is elke video-installatie een cocktail van visuele effecten en geluiden in vaak volledig getransformeerde museumzalen. Ze reageert snel op de actualiteit. Haar nieuwste kunstwerken gaan (kort gezegd) over digitale kunst, de kunstmarkt en over crowd control en surveillance tijdens de pandemie.

Uit ‘I Will Survive’, 2022, Stedelijk Museum Amsterdam. Beeld Peter Tijhuis. © Hito Steyerl
Uit ‘I Will Survive’, 2022, Stedelijk Museum Amsterdam.Beeld Peter Tijhuis. © Hito Steyerl

Ik noemde Steyerl eerder in deze krant een ‘functioneel complotdenker’, iemand die voortdurend verbanden legt en vragen stelt. Bij de zoveelste video die indringend complex is, begon ik te twijfelen. Is ze eigenlijk wel ‘functioneel’ complotdenker te noemen, als ik alles wat ze me vertelt over hoe fucked up de wereld is vergeet zo gauw ik de museumzalen uitloop? Als Steyerl iets wil zeggen over wat er mis is met de wereld, waarom zégt ze dat dan niet gewoon? Mogelijk zijn de cocktails die ze mixt té sterk, ik kreeg een doffe hoofdpijn van alle hersengymnastiek.

Het zal ook een kwestie van doseren zijn. Op de visuele en intellectuele indrukken van één ruimtevullende video-installatie van Steyerl zou ik een paar maanden kunnen teren. In het Stedelijk volgen ze elkaar nu op: zaal na zaal. Om toeschouwers houvast te geven heeft het museum de kunstwerken in drie hoofdthema’s verdeeld en staat bij het begin ‘kies een van de drie thema’s’. Dat is een goed idee. Dan maar niet alles proberen te zien of te begrijpen. Of meerdere keren teruggaan. Let wel: vooral geen aantekeningen proberen te maken wanneer je van deze verontrustende cocktails nipt.

Hito Steyerl. I Will Survive

Beeldende kunst

★★★★☆

T/m 12/6

Stedelijk Museum Amsterdam

Superster of klokkenluider?

Met haar kunstwerken, lezingen en publicaties groeide Hito Steyerl de afgelopen jaren uit tot een internationale superster. Ook in Nederland was haar kunst al vaker te zien, bijvoorbeeld in 2014 in het Van Abbemuseum in Eindhoven en in 2018 in Eye Filmmuseum in Amsterdam. Vorig jaar was ze eregast van documentairefestival Idfa.

In 2017 werd Steyerl door tijdschrift ArtReview door een internationale jury gekozen als ‘machtigste persoon’ in de kunstwereld. Ze werd geroemd om de manier waarop ze machtsverhoudingen probeert te ontwrichten, ook die binnen de kunstwereld.

In het Stedelijk Museum is dat te zien in de installatie Drill, waarin Steyerl de geschiedenis van het Seventh Regiment Armory-gebouw in New York ontleedt. Inmiddels heeft het een culturele bestemming, vroeger was er een connectie met de National Rifle Association. In een ander kunstwerk toont Steyerl een brief van architect Rem Koolhaas die blijkbaar in 2010 zijn diensten aanbood aan de Syrische dictator Bashar al-Assad. Ongemakkelijk om hier te zien, want Koolhaas deed jaren later een zeer grote klus voor het Stedelijk. Steyerl doet denken aan een klokkenluider. Wel een die paradoxaal genoeg niet wordt verstoten, maar volledig is omarmd door diezelfde kunstwereld.