KUNST

De Britse schilder William Turner kwam graag in Dordrecht, en nu kan het Dordrechts Museum met een (Engels) landschap van hem pronken

Van William Turner (1775-1881) was tot nu toe maar één schilderij te zien in Nederland. Het Dordrechts Museum krijgt nu een landschap van de Engelse schilder in langdurige bruikleen. Een aanwinst voor de Collectie Nederland.

Joseph Mallord William Turner, ‘Whalley Bridge and Abbey, Lancashire: Dyers Washing and Drying Cloth’ (circa 1811). Beeld Dordrechts Museum
Joseph Mallord William Turner, ‘Whalley Bridge and Abbey, Lancashire: Dyers Washing and Drying Cloth’ (circa 1811).Beeld Dordrechts Museum

De zomer was doorgaans het seizoen dat Joseph Mallord William Turner (1775-1851) reserveerde voor travel sketching, en ook tijdens de zonnigste maanden van 1808 trok de landschapschilder eropuit. Naar het Noord-Engelse Lancashire ditmaal, waar hij bevriende verzamelaars bezocht. Een van die collectioneurs had een fijn klusje voor Turner: een gezicht op Whalley Bridge, de brug over de rivier de Calder bij het plaatsje Whalley, naar verluidt gebouwd door monniken van de nabij gelegen abdij.

Turners verzamelaar was geïnteresseerd in de geschiedenis van de streek, vandaar. Drie jaar later leverde Turner het schilderij, een knap stuk werk. Het toont een Italiaans aandoend lapje Engeland: een rivierbedding overspannen door een stenen brug waaronder koeien drinken en textielarbeiders rondwaden, weergegeven in zacht, gefilterd, goudachtig tegenlicht. Het schilderij belandde in de befaamde Engelse Lloyd-collectie en werd afgelopen zomer geveild bij Sotheby’s in Londen voor 1.557.529 euro. Het aardige is dat de huidige eigenaar het nu in langdurige bruikleen geeft aan het – tromroffeltje... – Dordrechts Museum.

Goeddeels onbekend

De onthulling werd vanaf vorige week aangekondigd in een reeks filmpjes op de socialemediakanalen van het museum. (Semi)bekende Nederlanders, onder wie Studio Sport-presentator Tom Egbers (want: Britse voorouders) en Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits (want: in Londen gewerkt), spraken daarin hun bewondering uit voor het landschap. De kijkers van de promotiefilmpjes zagen het schilderij alleen van de achterkant, een even sympathieke als doorzichtige poging om momentum te creëren rond een in Nederland goeddeels onbekende schilder.

Op de Britse bankbiljetten van 20 pond staat sinds februari 2020 een zelfportret van J.M.W. Turner. Het is gemaakt van polymeren in plaats van papier – duurzamer en moeilijker te vervalsen. Op de oude biljetten van 20 pond stond de 18de-eeuwse econoom Adam Smith. Beeld Bank of England
Op de Britse bankbiljetten van 20 pond staat sinds februari 2020 een zelfportret van J.M.W. Turner. Het is gemaakt van polymeren in plaats van papier – duurzamer en moeilijker te vervalsen. Op de oude biljetten van 20 pond stond de 18de-eeuwse econoom Adam Smith.Beeld Bank of England

Maar voor de Collectie Nederland is de Turner ontegenzeggelijk een aanwinst. Ons land telde tot nu toe slechts één werk van de kunstenaar wiens hoofd sinds 2020 het Britse 20 pond-biljet siert: Wolken en water uit De Fundatie in Zwolle, een ongebruikelijk bescheiden, misschien zelfs al te bescheiden werkje dat ontbreekt in de Turner-catalogue raisonné.

De nieuwe Turner in Nederland past in de ambitie van het Dordrechts Museum om de eigen collectie te tonen in een internationale context. Dat streven breekt met ons van oudsher nationalistische verzamelbeleid; het werd twee jaar geleden ingeluid met de verwerving van een 18de-eeuws landschap van de voorname Britse portrettist Thomas Gainsborough. In Dordrecht, kan men gerust stellen, hangt de Turner goed.

Thomas Gainsborough, Landschap met twee koeien bij een herder en melkmeid (ca. 1786).  Beeld Dordrechts Museum
Thomas Gainsborough, Landschap met twee koeien bij een herder en melkmeid (ca. 1786).Beeld Dordrechts Museum

Turner, wiens olieverfschilderijen al langer miljoenen kosten, maar wiens aquarellen tegenwoordig ook al snel een tonnetje of acht doen, had een geschiedenis met Dordrecht. Hij bezocht de stad vier keer: in 1817, 1825, 1833 en 1835, tripjes die hij grondig documenteerde in zijn schetsboeken. Deze tekeningen zijn integraal te bekijken op de website van Tate Britain en werden door Sander Paarlberg, conservator bij het Dordrechts Museum, opnieuw geïdentificeerd (hij publiceert er een wandelgids over). Dankzij de tekeningen weten we dat Turners oog onder meer viel op de spiegel van een Statenjacht in de Kalkhaven en op de gevelversieringen op de Groothoofdpoort.

‘Dead calm’, schreef hij onder een gezicht op de stad vanaf de rivier. Onder een ander stadsprofiel noteerde hij ‘Ridick’, waarmee hij waarschijnlijk de ‘Riedijk’ bedoelde. In een enkel geval zette Turner dergelijke schetsen om in een groot en uitgewerkt schilderij. Een van zijn meest geprezen werken, Dort or Dordrecht: The Dort Packet-boat from Rotterdam Becalmed (Yale Centre for British Art, New Haven) is bijvoorbeeld gebaseerd op Turners eerste bezoek aan Dordrecht.

Bedevaartstochten

Het waren onverholen bedevaartstochten: de onvermoeibare Brit bezocht Dordrecht eerst en vooral omdat het de geboorte- en woonplaats was van een van zijn meest bewonderde voorbeelden: de 17de-eeuwse landschapschilder Aelbert Cuyp (1620-1691). Turners aristocratische tijdgenoten vonden Cuyp hot stuff; in hun landhuizen werd de fascinatie van de schilder voor Cuyps arcadische, melkachtige vergezichten geboren.

Turner bekeek ons land door het filter van Cuyps schilderijen. ‘Quite a Cuyp’, noteerde hij in zijn schetsboek, als hij werd geconfronteerd met een aantrekkelijk landschap. Met name Cuyps talent om de losse delen waaruit elk landschap bestaat te verenigen in één atmosferisch geheel oogstte bewondering bij Turner; het was precies die kwaliteit die hij in zijn latere werk op de spits dreef, en waarom hij bij leven werd bespot en nu wordt bewonderd.

Op het schilderij Whalley Bridge and Abbey, Lancashire: Dyers Washing and Drying Cloth (Turner is beroemd om zijn soms onmogelijk lange titels) is het nog niet zover. Hier zie je een meer ingehouden Turner aan het werk, maar beslist geen mindere, meent conservator Paarlberg. Hij roemt de weergave van de reflecties in het water en de bomen tegen de lucht: ‘Uit elke centimeter van het schilderij spreekt inventiviteit en schilderplezier.’

De aanwinst is een fijn opwarmertje voor de grote Aelbert Cuyp-tentoonstelling die dit najaar opent in het Dordrechts Museum, vierhonderd jaar na Cuyps geboorte. De expositie, die evenzeer gaat over Cuyps eigen werk als over diens invloed op (Britse) schilders, toont vijf schilderijen van Turner plus twee van zijn schetsboeken, waaronder het Dort Sketchbook. De nieuwe aanwinst zal dan niet alleen naast schilderijen van Cuyp te zien zijn, maar ook naast ander Cuypiaans werk van Turner – en dat van talloze andere Engelse meesters.

Meer over