De Britse natie weer in verlegenheid

'BOOKER PRIZE-winnaars hebben bijna de garantie dat ze miljonair worden', constateerde Martin Goff, secretaris van de belangrijkste Britse literaire prijs onlangs....

De Booker Prize dankt zijn status vooral aan anciënniteit. Al 28 jaar is er dezelfde sponsor, een situatie waaraan de Booker-navolgers in Nederland geen voorbeeld meenden te hoeven nemen, met alle inflatoire gevolgen van dien. Toen P.H. Newby in 1969 als eerste de prijs in ontvangst nam voor Something to Answer For, resulteerde dat in een geschatte extra verkoop van vierhonderd exemplaren.

Met het groeiende literaire gekrakeel werd dat effect op de verkoop vele malen groter. Van Roddy Doyle's Paddy Clarke Ha Ha Ha werden na zijn bekroning in 1993 driehonderdduizend exemplaren verkocht. En zelfs van wat algemeen als de grootste vergissing uit de Booker-geschiedenis wordt beschouwd, Keri Hulme's The Bone People, gingen in Engeland 33-duizend stuks over de toonbank.

De tweestrijd tussen Earthly Powers van Anthony Burgess en Rites of Passage van William Golding in 1980 geldt als het beginpunt van de Booker-hype. In BBC-uitzendingen deinsden critici er niet voor terug de genomineerde boeken en auteurs aan stukken te rijten, met Harold Jacobson, Tom Paulin en Germaine Greer als meest bloeddorstige discussiepartners. Vorig jaar werd het Booker te gortig, met als gevolg dat de prijsuitreiking nu door Channel 4 wordt uitgezonden, een zender die buiten het bereik van de Nederlandse kijkers valt.

Booker-juryleden hebben de reputatie loslippig te zijn tegenover de pers, en ook dit jaar wordt deze traditie in ere gehouden. Op de dag dat de nominaties bekend werden gemaakt, verblijdde de schrijver en emiritus hoogleraar Dan Jacobson de media met de mededeling dat er boeken op de lijst staan waar hij niet erg blij mee is. Hij had liever Ian McEwan op de shortlist gezien, maar dat zou onder meer niet zijn doorgegaan wegens zijn gebrek aan steun voor Jeanette Winterson, een favoriet van voorzitter Gillian Beer, hoogleraar in Cambridge.

Ook critici gaven lucht aan hun frustratie over het ontbreken van auteurs van hun voorkeur. Sunday Times-recensent Peter Kemp, twee jaar geleden ook jurylid, noemde de shortlist bizar en lachwekkend. Naast McEwan misten de critici ook Peter Carey, Anne Michaels en Carol Shields. Robert McCrum van The Observer meende dat het tijd wordt voor een andere structuur voordat de prijs, zoals de meeste Britse tradities, de natie 'louter in verlegenheid gaat brengen'.

Geen McEwan, Shields of Carey dus dit jaar, maar wie staan er wel op die 'lachwekkende' lijst? Om te beginnen zijn de zes genomineerden nieuwelingen; geen van hen haalde eerder de shortlist, iets dat sinds 1980 niet meer is voorgekomen. Het enige boek dat volgens het koor der critici terecht is genomineerd, is Grace Notes (Jonathan Cape, import Nilsson & Lamm; ¿ 48,30) van Bernard Mac Laverty, met een notering van 2-1 favoriet bij de bookmakers. Het is Mac Laverty's zevende boek en zijn eerste roman sinds het veel geprezen Cal (1983).

Hoofdpersoon is Catherine McKenna, een jonge Noord-Ierse componiste, die na vijf jaar terugkeert naar Ulster voor de begrafenis van haar vader. Dan wordt teruggeblikt op de geboorte van haar dochter, een postnatale depressie en de ontstaansgeschiedenis van haar eerste symfonie. Mac Laverty laat Catherine's binnenwereld en de culturele en politieke Ierse werkelijkheid in elkaar overvloeien in een roman die hem definitief de eredivisie van de Britse letteren heeft binnengevoerd.

Na Mac Laverty dichten de Britse bookmakers oud-journalist Jim Crace de meeste kans toe op een bekroning, en bij The Guardian is zijn roman Quarantine zelfs favoriet. Feit is dat Crace regelmatig wordt genoemd wanneer de Booker-geruchtenstroom losbarst. Quarantine (Penguin Books, import Penguin Nederland; ¿ 22,-), zijn vijfde boek, speelt in het Judea van het begin van onze jaartelling. Het is een eigenzinnige hervertelling van het bijbelse verhaal over Jezus' verblijf in de woestijn. Net als in zijn vorige boeken slaagt Crace erin een onbekende wereld op verbluffende wijze tot leven te brengen.

Misschien wel dé literaire sensatie van dit voorjaar was Arundhati Roy's debuut The God of Small Things (Flamingo, import Nilsson & Lamm; ¿ 24,40). Voor de Britse rechten van deze roman moest naar verluidt een recordbedrag worden neergeteld. De vergelijkingen met Salman Rushdie waren niet van de lucht, zomin als verwijzingen naar de Britse 'love affair' met India. De God van kleine dingen (Prometheus; ¿ 39,90) verhaalt over de zuid-Indiase tweeling Estha en Rahel, een reeks dramatische gebeurtenissen in 1969 en de ondermijnende effecten op een heel geslacht.

Waar Rushdie nooit de greep verliest op zijn wervelende vertellerslyriek, dreigt bij Roy de taal met het verhaal op de loop te gaan. Yra van Dijk sprak in haar recensie in Cicero dan ook van 'metaforisch geweld', 'stilistische overdaad' en 'bombast'.

Outsider is The Essence of the Thing (Fourth Estate, import Nilsson & Lamm, ¿ 41,95) van de andere genomineerde vrouw, de in Londen woonachtige Australische Madeleine St John. Aan het begin vertelt advocaat Jonathan zijn vriendin Nicola dat hun verhouding ten einde is. Nicola vlucht naar haar vrienden Susannah en Geoffrey en de rest van het boek laat op tragikomische wijze zien hoe Nicola haar verlies verwerkt. De romantitel is de sleutel tot St Johns benadering. Ergens merkt Jonathan op dat bij het bereiden van marmelade de juiste balans tussen bitter en zoet 'the essence of the thing' vormt. En inderdaad: het boek leest zoals je een boterham met marmelade eet en laat ongeveer dezelfde indruk achter.

Na een loopbaan als musicus besloot Mick Jackson de befaamde creative writing cursus aan de University of East Anglia te volgen. Hij schreef televisiedrama's en publiceerde dit jaar zijn eerste roman, The Undergrond Man (Picador, import Nilsson & Lamm, ¿ 24,25), dat in de vertaling De tunnelman heet (Anthos; ¿ 39,90). The Underground Man is het innemende portret van een negentiende-eeuwse Engelse aristocraat, geïnspireerd op William John Cavendish-Bentinck-Scott, de vijfde hertog van Portland. Zelfs naar Engelse begrippen was hij excentriek. De roman heeft de vorm van een dagboek, waaruit gaandeweg duidelijk wordt dat de schrijver geestelijk aan het aftakelen is. De lezer wordt geconfronteerd met duistere krochten in het gepijnigde brein van de hertog, die een netwerk van tunnels onder zijn landgoed heeft laten graven.

In Europa (Secker & Warburg, import Nilsson & Lamm; ¿ 41,95) van de in Italië woonachtige Tim Parks reist een internationaal gezelschap van leraren moderne talen per bus van Milaan naar Straatsburg om een petitie aan te bieden aan het Europese Parlement. Onder hen bevindt zich Jerry Marlowe, die is meegegaan omdat zijn Franse ex-minnares deel uitmaakt van de groep. Voor haar heeft hij zijn gezin verlaten en nu heeft zij hem aan de kant gezet. Cynische bespiegelingen over het hedendaagse Europa en venijnige humor wisselen elkaar af in een boek dat een genadeloos portret geeft van eenzame heren 'on the wrong side of forty'.

Als we de bookmakers en de geluiden in de Britse pers mogen geloven, zal de strijd dinsdagmiddag, als de jury zijn slotvergadering heeft, gaan tussen Mac Laverty en Crace. Puur op grond van de kwaliteit zou dat ook niet meer dan logisch zijn - met Mac Laverty uiteindelijk als winnaar. Maar bij de Booker Prize spelen niet alleen logica en literaire kwaliteit een rol. Gekwetste ego's, stiekeme allianties, verborgen agenda's en krankzinnige compromissen zijn door de jaren heen de vaste ingrediënten bij het kiezen van een winnaar. Een jury die op het allerlaatste moment Ian McEwan laat vallen ten faveure van Madeleine St John is tot alles in staat. Na oerdegelijke 'oeuvre-bekroningen' als die van Graham Swift (1996) en Pat Barker (1995) is het weer tijd voor een 'eigenzinnige' keuze. Van St John, Parks en Jackson is bekend dat ze elk één jurylid vierkant achter zich hebben. Dat is te weinig voor een compromis-kandidaatschap. Bovendien is het al weer vijf jaar geleden dat een kleurrijke Commonwealth-auteur werd onderscheiden, en dat is voor Booker-begrippen erg lang. Dus zal de aloude 'Indian love affair' in het gouden jubileumjaar van de onafhankelijkheid nieuw leven worden ingeblazen met de bekroning van Arundhati Roy.

Hans Bouman

Meer over