kunstwerk van de week

De blote boer van Polke ploegt veel vrolijker voort dan de getormenteerde boer van nu

Het is bijna onmogelijk om bij Polke’s beeld van een boer die naakt achter zijn ploeg loopt, niet te denken aan het zweet dat ongetwijfeld op zijn rug stond.

Rutger Pontzen
Sigmar Polke, Primavera (Spring), 2003. Beeld
Sigmar Polke, Primavera (Spring), 2003.

Noteer vast in uw agenda: de eerste zaterdag van mei 2022 is ‘Internationale dag van het naakt tuinieren’. Heerlijk om op uw blote voeten tussen het gras, de rozenstruiken en brandnetels te struinen, de zachte pluimen van de Cortaderia selloana langs uw achterwerk te voelen strijken, de ontluikende varens langs uw voorwerk.

Naakt rondhollen in de natuur: zelf heb ik het nooit gedaan (te preuts), maar het schijnt een van de meest zorgeloze tijdverdrijven te zijn die er bestaan. U bent weer een oermens. Onbespoten, biologisch verantwoord, meergranenachtig, rechtsdraaiend (niet links).

Dat is ook het gevoel dat je krijgt bij Sigmar Polke’s schilderij Primavera, uit 2003. Het hangt op dit moment in de Kunsthalle Düsseldorf, op een tentoonstelling opgezet vanwege het feit dat Polke dit jaar 80 zou zijn geworden.

Bijna was het schilderij hier niet te zien geweest: zeven jaar geleden was het onderwerp van speculatie en een heftig debat. De toenmalige eigenaar, het Duitse casinoconglomeraat WestSpiel, wilde het samen met een andere ‘Polke’ verkopen om gemaakte schulden te kunnen vereffenen. Vermeende opbrengst 100 miljoen euro. Vanwege landelijk protest besloot het gokbedrijf om af te zien van de verkoop, nadat het een jaar eerder wél twee zeefdrukken van Andy Warhol had laten veilen voor 133 miljoen euro. Nu is het schilderij behouden voor het algemeen belang, als bruikleen aan de Kunstsammlung NRW in Düsseldorf.

Gek werk natuurlijk, deze Primavera. Waarom Polke een boer in zijn nakie achter een ploeg afbeeldt. Terwijl de achtergrond transparant polyester is en hij de onderkant van het spieraam juist weer met decoratiestof heeft bespannen, vol kleurige kristallen en andere geometrische vormen.

Met zijn afmetingen van 5 bij 3 meter is de beeltenis bovenmaats. De boer oogt als een reus. Met oerkracht laat hij de ploeg door de rulle, droge aarde trekken. Je ziet het zweet niet op de rug en billen staan, maar ga er maar vanuit dat het erop zat. Zo zweterig als zijn arbeid is, zo zweterig moet het schilderen voor Polke zijn geweest.

Polke, in 1941 geboren in het Poolse Oleśnica en 69 jaar later gestorven in Keulen, is beroemd geworden vanwege zijn hallucinerende kleuren, de chemisch veranderende verf die hij gebruikte, zijn onnavolgbare en experimentele voorliefde voor chaos en toeval en zijn uitzinnige paddenstoelenconsumptie.

Maar hij is ook beroemd geworden met zijn ‘rasterschilderijen’: doeken die hij met de hand voorzag van duizenden, veelal zwarte stippeltjes. Ook wel: ‘Polke dots’. Het lijkt alsof de schilderijen uitvergrote krantenfoto’s zijn. Wat ook klopt. Voor Primavera gebruikte Polke een reproductie van een nudistentijdschrift.

Misschien is het schilderij wel een zelfportret. Dat Polke zelf de transpirerende, naakte agrariër is die hij heeft afgebeeld. Appellerend aan de slavenarbeid die hij zich moest getroosten om tot deze stippelafbeelding te komen. Maar ook appellerend aan het vrije gevoel dit te mogen doen zonder kleding. In de openlucht. De billen bloot, de torso onbedekt. De vrijheid tegemoet.

Niet voor niets luidt de titel Primavera. Wellicht anticiperend op de romantiek van het ‘naakt tuinieren’, op de feestdag die in 2003 nog niet bestond. Een romantiek oproept die in niets doet denken aan het beeld dat het boerenbedrijf van zichzelf geeft: een hardwerkende, nauwelijks verdienende, opgejaagde en door politieke stikstofplannen belaagde beroepsgroep.

Jean-Francois Millet, De zaaier, 1850.  Beeld De Agostini via Getty Images
Jean-Francois Millet, De zaaier, 1850.Beeld De Agostini via Getty Images

Een imago dat meer correspondeert met Jean-Francois Millets genreschilderij De zaaier, het 19de-eeuwse prototype van de getormenteerde, lichtelijk verongelijkte oerboer die ploegt, zaait en oogst tot hij geel en grauw ziet van de inspanning. En dat enkel om de stadsmens van brood, groente en andere spijzen te voorzien. Tegen woekerprijzen. Voor velen een goede reden om het Haagse Malieveld met tractoren om te ploegen.

Hoeveel vrolijker ploegt de blote boer van Polke voort? De ploeger die dreigt op te lossen in een zee van stippen, op zoek naar de edelstenen waartussen het paard het ijzer trekt. De kunstenaar, van wie vorige week in New York nog een Rasterbild mit Palmen voor ruim 19 miljoen euro werd geveild (tweemaal de verwachte opbrengst), was bij mijn weten geen hardcore nudist. Wel een romanticus. Was er destijds al sprake geweest van een ‘Internationale dag van het naakt tuinieren’, had hij zeker de kleren uitgetrokken.

Sigmar Polke, 1985  Beeld Wolfgang Morell
Sigmar Polke, 1985Beeld Wolfgang Morell

Wie
Sigmar Polke (1941-2010)

Wat
Primavera, 2003

Waar
Tot en met 6 februari in Kunsthalle Düsseldorf

Kenmerk
Blote boer in een raster van ‘Polke dots’