Hedendaagse muziek

De avontuurlijke sopraan Juliet Fraser was de ster van het overvloedige festival November Music ★★★★☆

Skin, van festivalcomponist Rebecca Saunders, was een hoogtepunt van klankalchemie.

Rick van Veldhuizen
Rima Khcheich is de stersolist bij Cappella Amsterdam op November Music. Beeld Jostijn Ligtvoet
Rima Khcheich is de stersolist bij Cappella Amsterdam op November Music.Beeld Jostijn Ligtvoet

In Den Bosch is het enthousiasme groot voor November Music, het grootste Nederlandse festival voor hedendaagse muziek. Een enthousiaste toeschouwer verklaart, op de eerste zaterdag van het festival, dat ze naar wel twintig concerten gaat. Het is dan ook een overvloedig programma, met meer dan negentig optredens waarin stukken centraal staan die staan of vallen bij een live-uitvoering, omdat een opname maar de helft van het verhaal zou vertellen.

Zo komt op de eerste zaterdag van het festival in Huis73 de obstinate herhaling van twee tonen in Femenine van Julius Eastman (1940-1990) tot leven door subtiele, maar zichtbare reactiespelletjes tussen de musici van het Doelen Ensemble. Na twintig minuten doorbreken dreunende bastonen en jazzy pianoakkoorden de tweetonigheid.

Het is een zinnelijk schouwspel, dat doet denken aan de sensuele foto’s die Robert Mapplethorpe van bloemen maakte, waarin de stampers en meeldraden – de kwetsbaarste delen – bloot komen te liggen. Plotse oprispingen van het hele ensemble klinken lekker nattig, en de hoge piano en schelle vibrafoon versmelten tot een moeilijk thuis te brengen gepingel.

Enno Poppe trekt in de Grote Kerk met Prozession een blik aan buitenissige klanken open. Onder leiding van Poppe is het plezier van de gezichten van de twintig musici van ensemble Musikfabrik af te lezen. Het werk begint ijzersterk, met druppelende ritmes in de woodblocks. Poppe kleurt drie kwartier lang wild buiten de lijntjes. De tumultueuze uitbarstingen en ongewone speeltechnieken overprikkelen en maken dat het stuk wat langdradig wordt en aan zeggingskracht inboet. Richard Rijnvos bakent zijn Riflesso sull’incontro juist strak af. Tussen puntige akkoordenpulsen spellen de hoogste noten van mooi geïnstrumenteerde, stollende klankbouwsels de naam van Edgard Varèse.

Maandag brengt het Explore Ensemble Joanna Bailies Dissolve, in de voor kamermuziek ideale akoestiek van de Toonzaal, een voormalige synagoge. Korte, verstilde klankopwellingen van het ensemble passen overtuigend in de vervaagde beeld- en geluidsopnamen van een Berlijnse straatwandeling. Helaas scheidt de videoprojectie er halverwege mee uit, wat de kalme illusie doorbreekt. Het ensemble wordt in Lisa Illeans A through-grown earth aangevuld met sopraan Juliet Fraser, die haar stem met minutieuze toonhoogteschakeringen tussen rozig wankelende instrument- en elektronicaklanken invoegt.

Voor de avontuurlijke Fraser is deze editie een hoofdrol weggelegd, dankzij haar samenwerking met festivalcomponist Rebecca Saunders. In The Mouth buit Saunders alle stemloze geluiden uit die Frasers mond kan voortbrengen: haar versterkte medeklinkers, hijg- en piepgeluiden gaan naadloos samen met van tevoren opgenomen elektronica. Het werk is als een koortsdroom waarin de luisteraar ronddoolt door Frasers onuitputtelijke strottenhoofd. Het horrorbeeld van een versteende Fraser die met opengesperde mond een hol ademgeluid voortbrengt, krijg je niet snel van je netvlies.

Saunders is sowieso een geweldenaar. Het intens spelende Ensemble Modern, onder leiding van Michael Wendeberg, brengt het agressieve Fury II. De contrabas moet zó laag stemmen dat hij soms enkel een ratelende, galmende dreun voortbrengt. Het stuk is inderdaad furieus. Saunders laat telkens een knetterend lawaai opflakkeren vanuit terig smeulende basklanken.

In Skin, wederom met Juliet Fraser, bereikt Saunders’ klankalchemie een hoogtepunt. Geholpen door de akoestiek van de Grote Kerk worden Frasers rollende r’en naadloos overgenomen door een trompet of basklarinet. De begoocheling van de zintuigen is compleet als je niet meer weet of het Fraser is die gilt, of een hoge fluit. Als Fraser richting het einde vier noten conventioneel zingt, is dat een emotionele ervaring, omdat Saunders slechts mondjesmaat melodieus materiaal gebruikt.

Minder geslaagd is het nieuwe werk Reconnaissance van Kaija Saariaho, de andere componist die dit festival centraal staat. Zelfs topkoor Accentus weet geen chocola te maken van haar logge stemmenmassa’s. Het houterige en prekerige libretto over klimaatverandering van Saariaho’s zoon, Aleksi Barrière, zingt al evenmin. Voor de soms vederlichte, soms meedogenloze klanken die Saariaho’s muziek zo herkenbaar maken, kon je beter terecht bij het begeesterd en spatzuiver spelende Finse strijkkwartet Meta4. Die lieten haar prachtige Terra Memoria écht vanuit absolute stilte ontstaan, en gaven de spectralistische klassieker Nymphéa een indrukwekkend dynamisch bereik mee.

Crossover

Naast de avant-gardemuziek van Rebecca Saunders en Kaija Saariaho bood November Music ook een podium aan talloze cross-overprojecten. Naast wat kleurloze composities van Aftab Darvishi en Gerard Beljon, zong Cappella Amsterdam traditionele Arabische muziek met enthousiasmerende stersolisten als Anass Habib en Rima Khcheich. Hans Beckers combineert met zijn ingenieuze installatie-concert La Floresta ruisende klanken van zand en gedroogde bloemen met vooruitstrevende elektronica. De vliegende rotsblokken in Michel van der Aa’s rondtoerende virtual-realityinstallatie Eight, laten zelfs de meest realistisch ingestelde bezoeker twijfelen of hij nog op vaste grond staat.

November Music

Klassiek

★★★★☆

Met o.a. Ensemble Modern, Doelen Ensemble en Musikfabrik

6 t/m 13/11, diverse locaties, Den Bosch.