De Apocalyps voltrok zich in alle eenvoud

MUZIEK..

Festival Musica Sacra in Maastricht. Radio 4: KRO, diverse data vanaf 24 september.

De wereld vergaat. Dat staat vast. Wanneer precies weten we nog niet, maar hoe het allemaal zal gebeuren heeft Johannes uitgebreid in zijn Openbaringen beschreven: sprinkhanen als paarden met angels en staarten als schorpioenen, een draak met zeven koppen en tien horens, wrekende engelen en meer van zulke verschrikkingen zullen op aarde neerdalen. Hoe de apocalyps zal klinken, viel het afgelopen weekeinde tijdens het festival Musica Sacra in Maastricht te beluisteren.

Daar horen natuurlijk veel trompetten bij. Het Radio Symfonie Orkest had er vrijdagavond in het Theater aan het Vrijthof vier extra ingehuurd voor de uitvoering van Rued Langgaards zesde symfonie Het Hemelbestormende uit 1919/20 onder leiding van Kenneth Montgomery. In de muziek van deze Deen gaat het einde der tijden gepaard met zwoegende en tremolerende strijkers, lange en luide noten van de koperblazers en grote orkestrale uitbarstingen. Maar ook in Iz Apokalipsisa (1910-12) van de Rus Anatol Ljadov en Veni, Veni Emmanuel (1992) van de Schot James MacMillan barst het van de onheilspellend beierende buisklokken, paukenroffels en zware koperdelegaties.

Van alle Bijbelthema's spreekt de apocalyps het meest tot onze verbeelding. Dante, Bosch en Brueghel hebben al van hun apocalyptische expertise blijk gegeven, maar Jos Leussink - namens coproducent KRO programmeur van het jaarlijkse festival Musica Sacra - heeft ook enkele muzikale deskundigen voor dit thema bij elkaar gebracht.

Niet dat alle apocalyps-componisten van visionair niveau bleken te zijn. De Zweed Sven David Sandström componeerde in 1980 het koorwerk En ny Himmel och en ny jord (uitgevoerd door kamerkoor Mnemosyne onder leiding van Caroline Westgeest), dat met extreem wijde akkoordliggingen van goede wil getuigt, maar toch niet echt rillingen bezorgt. Ook het oratorium Der Tag des Gerichts van Georg Philipp Telemann stak wat witjes af tegen het oorspronkelijke verbale geweld van Johannes. Dat werd echter mede veroorzaakt door de al te brave uitvoering door het Vocaal Ensemble Ex Tempore en Barokorkest Les Agréments onder leiding van Florian Heyerinck.

Toch kan de apocalyps wel degelijk onafwendbaar dreigend klinken in de hamerende unisono-passages uit de Danse de la fureur, onderdeel van het Quatuor pour la Fin du Temps dat Olivier Messiaen in 1940 in het Silezische kamp Stalag VIII-A componeerde voor de combinatie van pianotrio en klarinet. In tegensteling tot de woeste klanken bij de orkestwerken van vrijdagavond, is Messiaens Quatuor het meest intens in de lange, tedere melodieën van klarinet, cello en viool.

Maar alle trompetten en exploderende orkesten laten nog niet de verschrikkingen horen die één vrouw met een gitaar, bijgestaan door een akkordeonist en een violist, in alle eenvoud bezingt. In haar programma Stimmen aus Theresienstadt brengt de zangeres Bente Kahan (Noors, met joodse achtergrond) de gedichten en cabaretliederen van de joods-Tsjechische cabaretiere Ilse Weber tot leven. Of liever gezegd, ze laat muziek horen (deels zelf gecomponeerd) uit een tijd en plaats waar mensen noch dood, noch levend, noch mens meer zijn.

Simpele liedjes, op eenvoudige melodieën. Meer dan veertig mensen zaten er vrijdagavond niet in de Lutherse Kerk in Maastricht. En terwijl Bente Kahan het onmenselijke bezong in van die kleine, dagelijkse menselijke dingen is daar, op die avond, een stukje van de wereld vergaan.

Pay-Uun Hiu

Meer over