Film

De ambitieuze documentaire Women Make Film behandelt het (vergeten) aandeel van vrouwen in dertien decennia filmgeschiedenis

Nooit eerder geziene archiefbeelden en dito verhalen blijken de grote charme van deze fictieve roadmovie door de filmgeschiedenis.

De Belgische regisseur Chantal Akerman tijdens de opnamen van de documentaire ‘Grandmothers’. Beeld Getty
De Belgische regisseur Chantal Akerman tijdens de opnamen van de documentaire ‘Grandmothers’.Beeld Getty

‘Een jongensclub’, verzucht de Britse actrice Tilda Swinton als haar wordt gevraagd de filmwereld te beschrijven. ‘Altijd geweest ook.’ Oscarwinnaar Swinton is een van de vertellers in een stroom aan beelden. Een marathon van veertien uur, verdeeld over veertig hoofdstukken, met werk van 183 regisseurs binnen een tijdspanne van dertien decennia filmgeschiedenis op vijf continenten. Dat mag je ambitieus noemen.

Louter vrouwen, want dat is de inzet van Women Make Film: A New Road Movie Through Cinema (2018) die nu in Eye Filmmuseum in Amsterdam is te zien. Samensteller is Mark Cousins (56), filmhistoricus en documentairemaker uit Noord-Ierland. Hij verdiende eerder zijn sporen met de veelbekroonde, vijftien uur durende reeks The Story of Film: An Odyssey (2011).

Vooraf denk je dan toch: hé, moet nu uitgerekend een man de vrouwelijke blik presenteren? Waren we inmiddels niet wat verder opgeschoten? Aan de andere kant: misschien is dit nog wel het beste bewijs voor die stelling dat de filmwereld altijd al een jongensclub geweest is.

Vaststaat dat Cousins het budget, de contacten en de tijd had om bijna twintig jaar research in zijn project te stoppen. En het loont. Nooit eerder geziene archiefbeelden en dito verhalen blijken de grote charme van deze fictieve roadmovie door de filmgeschiedenis.

De Franse filmpionier Alice Guy-Blaché. Beeld
De Franse filmpionier Alice Guy-Blaché.

Een college als een collage. Werk van bekende namen als nouvelle-vaguekoningin Agnès Varda, Gouden Palmwinnaar Jane Campion, de uitgesproken feminist Chantal Akerman en Kathryn Bigelow – de eerste vrouw die een Oscar voor Beste regie won, met The Hurt Locker (2008) – komt voorbij. Maar ook dat van vergeten pioniers als de Française Alice Guy-Blaché uit de beginjaren van de stomme film en de Russische Joelia Solntseva; zij won in 1961 als eerste vrouw op het festival van Cannes de prijs voor Beste regie met het oorlogsdrama Kroniek van vlammende jaren.

De Russische regisseur Joelia Solnsteva. Beeld
De Russische regisseur Joelia Solnsteva.

Ook voor uitstapjes naar Bulgarije, Japan, Tunesië, Iran, China of Oekraïne draait Cousins zijn hand niet om. Alsof hij maar wil zeggen: de focus van de filmgeschiedenis lag altijd op het Westen, maar zo vergeten we vele pareltjes. ‘Telkens als ik een ver land bezocht’, zei hij tegen The Guardian, ‘vroeg ik naar wie hun grootste vrouwelijke filmregisseur was. Zo kwam ik in Sri Lanka terecht bij de 86-jarige Sumitra Peries, die stomverbaasd bleek over onze komst. Ja, we waren geïnteresseerd in haar leven, maar meer nog in haar cameravoering, haar beelden, haar sociale en psychologische opvattingen.’

De Sri Lankaanse regisseur Sumitra Peries. Beeld
De Sri Lankaanse regisseur Sumitra Peries.

De opzet van Women Make Film is thematisch, niet chronologisch. Filmbegrippen als ‘het openingsshot’ of ‘hoe introduceer ik een personage?’ worden aan de hand van fragmenten uitgespit. Daarna verschuift de focus richting de Grote Thema’s: innerlijk leven, religie, liefde, dood, politiek, macht, man-vrouwverhoudingen, gelijke rechten, zusterschap, moeder en kind. Je kunt je afvragen wat er nu zo specifiek vrouwelijk is aan een openingsshot, toch vooral een kwestie van techniek, maar juist bij die Grote Thema’s leren we meer over wat tegenwoordig de female gaze heet. Dit begrip werd in 1975 gelanceerd door de Londense filmhistoricus en feminist Laura Mulvey. Zij stelde: ‘Door de machtsongelijkheid in de samenleving tussen mannen en vrouwen worden speelfilms vooral voor mannelijke ogen gemaakt: de male gaze.’ En dat moest maar eens veranderen: de female gaze dus. Bijna vijftig jaar later is die discussie nog steeds actueel.

En ja, in het #MeTootijdperk gaat het ook over seks. Dat is in hoofdstuk 20, om precies te zijn. ‘Seks is een van de verlokkingen van volwassenheid. Hoe zou cinema daaraan voorbij kunnen gaan? Maar bij de meeste scènes wordt de camera bediend door mannen. Hoe pakken vrouwen dat aan? En wat kunnen we ervan leren?’

De Franse regisseur, producer en actrice Diane Kurys. Beeld Getty
De Franse regisseur, producer en actrice Diane Kurys.Beeld Getty

Volgt een fragment uit het semi-autobiografische Peppermint Soda (1977) van de Française Diane Kurys, waarin twee zusjes bleu bespreken hoe het zal zijn. Diverse stadia van klunzigheid verder – zie het coming-of-agedrama Dogfight (1991) van Nancy Savoca – komen we uit bij de aardse seks in de vrije natuur van American Honey (2016). Regisseur Andrea Arnold gebruikt een handheld camera voor de sequentie, op dezelfde hoogte als het vrijende stel, we zitten bijna in zijn kruin, soms bewust onscherp gefilmd, als in een roes. Voice-over: ‘Het gebrek aan choreografie werkt sterk. Alsof ze even hun iPhone in het gras hebben gelegd.’ Anders dan in de jaren zeventig is er geen naakt te zien, maar we vatten het idee.

De Canadese regisseur Mary Harron op de set van American Psycho. Beeld Getty
De Canadese regisseur Mary Harron op de set van American Psycho.Beeld Getty

Wat Women Make Film ook duidelijk maakt, is dat het begrip ‘de vrouwelijke blik’ wel heel algemeen is. De vrouwelijke cinema is net zo divers als die van mannen, en alles ertussenin. Zo is het bloederige American Psycho (2000) toch echt van de hand van de Canadese Mary Harron. Zij verfilmde de roman over de narcistische seriemoordenaar Patrick Bateman van Bret Easton Ellis, en de afgehakte hoofden rollen over het scherm. Harron kan zó bij de jongensclub. Laconiek commentaar: ‘Een genre kun je aflezen aan de vraag hoeveel een mensenleven waard is in een verhaal. Hier is het wel heel erg weinig, dus is het satire. Een inktzwarte satire, maar toch: satire.’

Helaas zijn de vertoonde clipjes vaak aan de korte kant. Dat maakt het lastig een oordeel te vormen over de betreffende film, mocht je hem even niet kennen, en dat zijn er in dit geval heel wat. Dus moeten we varen op de vrouwelijke voice-overs – zeven in getal, actrices als Jane Fonda en Kerry Fox doen ook mee – die de teksten van Cousins inspreken. In zijn enthousiasme, of om zijn punt te maken, vliegen superlatieven als ‘abusievelijk veronachtzaamd meesterwerk’, ‘hier kan David Lynch nog wat van leren’ en ‘dit was al ver voor Buñuel’ je om de oren. Niet nodig, we kijken toch al in verwondering naar wat hij allemaal heeft weten op te duikelen. En daarvoor verdient Mark Cousins alle hulde.

Nederlandse inbreng

In de documentaire Women Make Film: A New Road Movie Through Cinema is Nederland vrij ruim vertegenwoordigd. Zo zien we scènes van Marleen Gorris (De stilte rond Christine M., 1982), Heddy Honigmann (O amor natural, 1996), Nanouk Leopold (Brownian Movement, 2010) en Paula van der Oest (Tonio, 2016). Een aardige score binnen zo’n alomvattend beeldessay.

Mark Cousins Beeld WireImage
Mark CousinsBeeld WireImage

Women Make Film: A New Road Movie Through Cinema

Documentaire (14 uur)

★★★★☆

Regie Mark Cousins

Met Tilda Swinton, Jane Fonda, Kerry Fox, Debra Winger.

Eye Filmmuseum in Amsterdam biedt van 2 september t/m 21 oktober een compleet programma rond Women Make Film. Ook gaat de documentaire op tournee langs diverse filmhuizen.

Meer over