DDR was wapen in strijd tegen oude garde PvdA BETREKKINGEN TUSSEN NEDERLAND EN DDR GEANALYSEERD

VVD-LEIDER Frits Bolkestein opende eind vorig jaar nog eens de aanval op degenen die tijdens de Koude Oorlog hadden geheuld met de vijand....

Die aanval was niet erg origineel. Al direct na de val van de Muur, de ineenstorting van het Sovjet-blok en het verdwijnen van de DDR werd in Duitsland door rechts een campagne tegen links gevoerd. Links werd verweten met zijn streven naar ontspanning en samenwerking het leven van de communistische regimes kunstmatig te hebben verlengd, terwijl nu toch heel duidelijk was geworden dat harde confrontatie het communisme op de knieën had gedwongen. Rechts had dus gelijk gekregen en terecht kritiek geleverd op de linkse slapheid en toegeeflijkheid.

Wijsheid achteraf, zou men kunnen zeggen, maar dat is te gemakkelijk, zoals blijkt uit Nederland en de DDR van de jonge historicus Jacco Pekelder. Weliswaar was de groep Nederlanders met sympathie voor de DDR 'relatief klein', maar, zo blijkt uit zijn boek, er waren mensen die zich gewillig voor de kar van de DDR lieten spannen.

Nederland en de DDR is een bewerking van Pekelders proefschrift, waarin hij de relatie tussen beide landen heeft onderzocht alsmede de beeldvorming rond Oost-Duitsland. Ook de Vereniging Nederland-DDR komt ter sprake en Tommels verdediging eind vorig jaar dat het belangrijk was contact te houden met de mensen in de DDR, strookt niet erg met de bevindingen van de historicus.

Hij schrijft dat deze vereniging eenzijdig was gericht op 'het verspreiden van positieve informatie over de DDR in Nederland'. Van de door de vereniging bezworen onafhankelijkheid viel tot 1989 niet veel te bespeuren en er waren ook nauwelijks contacten met mensen in de DDR. 'Tot een daadwerkelijke uitwisseling van gedachten tussen burgers van beide staten van enige omvang is het nooit gekomen', schrijft Pekelder.

De vereniging vormt slechts een klein onderdeel in zijn omvangrijke boek, waarin naast de politieke ook de kerkelijke en economische relaties worden geanalyseerd en deels ook de geschiedenis van de DDR wordt beschreven. Het is geen gemakkelijke lectuur. De geïnteresseerde en volhardende lezer vindt echter veel details, niet alleen over de relaties, maar ook over de verhoudingen binnen de PvdA, toen in de jaren zestig heftig werd gestreden over de erkenning van de DDR. Daarbij ging het niet slechts om de DDR, maar ook om de macht in de partij.

Het boek moet het vooral hebben van die details, geput uit de archieven van de in 1990 opgeheven DDR en het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag, want globaal bezien was er niet veel aan de hand. Nederland heeft zich steeds keurig gehouden aan de internationale afspraken over omgang met de DDR. Tot 1973 luidden die: geen erkenning van de DDR. Nadat de West-Duitse regering onder leiding van Willy Brandt eind 1972 een verdrag met de DDR had gesloten over het aanknopen van relaties tussen beide Duitse staten, veranderde het NAVO-beleid en begin 1973 erkende Den Haag de DDR.

Erg intensief werden die officiële betrekkingen nooit. Ze werden gekenmerkt, aldus Pekelder, door 'zakelijke afstandelijkheid'. Een officieel bezoek van DDR-leider Honecker aan Nederland in het voorjaar van 1987 bracht hierin niet veel verandering.

Interessanter is Pekelders beschrijving van de ontwikkelingen in linkse kring in de jaren zestig. Nog tot na de bouw van de Berlijnse Muur in augustus 1961 werd de DDR in Nederland door vrijwel iedereen gezien als een totalitaire staat en een 'kolonie van Rusland', zoals Drees begin 1951 zei. Na 1965 begon men echter in linkse kring en ook wel onder radicale christenen te praten over erkenning van de DDR. In het begin van 1966 maakten vier PvdA'ers - Jan Nagel (bestuurslid), André van der Louw, Wim Bloemendaal en Dick Verkijk, allen als journalist werkzaam bij de VARA en behorend tot de partijrebellen van Nieuw Links - een studiereis naar de DDR. Na terugkeer schreven zij onder de titel 'Aan de andere kant van de Berlijnse Muur' een serie artikelen voor Het Parool, waaronder een lang interview met de dissident Robert Havemann.

Hun oordeel over de DDR was negatief. 'De DDR was in hun ogen ondemocratisch en militaristisch en had een verwrongen omgang met de nazistische erfenis. Dit is opmerkelijk, omdat tot nu toe steeds klakkeloos is aangenomen dat Nieuw Links zo positief tegenover de DDR stond', schrijft Pekelder.

Niettemin pleitte het viertal voor erkenning van de DDR, want dat land was nu eenmaal een realiteit en zonder erkenning zou ontspanning in Europa niet mogelijk zijn. In het manifest Tien over rood van Nieuw Links, dat kort na de reis werd gepubliceerd, werd als vijfde programmapunt de onvoorwaardelijke erkenning van de DDR genoemd.

Pekelder maakt duidelijk dat de voorstanders van erkenning niet allen hetzelfde beeld hadden van de DDR. Zo was de PvdA'er Han Lammers, destijds woordvoerder buitenland van Nieuw Links en redacteur van De Groene Amsterdammer, veel beter te spreken over de DDR. Hij was, aldus Pekelder, 'de eerste (buiten de CPN) die zo onomwonden stelde dat de DDR niet zozeer een dictauur was, maar eerder een andere vorm van democratie'.

De eis van erkenning van de DDR stond los van het beeld van de DDR. Pekelder komt dan ook tot de conclusie dat 'het binnenlands-politieke klimaat in Nederland in de late jaren zestig' van 'beslissende invloed' is geweest bij de pleidooien voor erkenning. En niet alleen in Nederland, is men geneigd hieraan toe te voegen. Het was de tijd van de studentenrevolte. Overal trokken de studenten de straat op om te protesteren tegen de gevestigde orde en tegen een politiek van confrontatie en geweld. Het was een tijd van linkse bevlogenheid, maar ook een tijd van ideologische blindheid. In het boek vallen de begrippen selectieve verontwaardiging en naïviteit.

Pekelder heeft het over 'drie anti-stemmingen' in Nederland. Men was tegen het establishment, tegen de Koude Oorlog en tegen West-Duitsland. Bij Nieuw Links vertaalde zich dit in verzet tegen de partijtop. Erkenning van de DDR was een wapen in de strijd tegen de oude garde in het partijbestuur. 'Positieve commentaren op de DDR gingen zo hand in hand met het streven van Nieuw Links naar machtsposities in de partij.'

Op het partijcongres van 1969 boekte Nieuw Links een grote overwinning; een resolutie met daarin opgenomen de onvoorwaardelijke erkenning van de DDR, werd aangenomen. In de PvdA-fractie in de Tweede Kamer bleef echter het veel gematigder beleid van Max van der Stoel de doorslag geven. De meerderheid van de fractie bleef tot 1973 stemmen tegen de steeds terugkerende motie van de PSP voor erkenning.

De negatieve reacties op de erkenningsresolutie leidden tot een van de meest bizarre optredens van Lammers in Oost-Berlijn. Aan de vooravond van een interview van enkele Nederlandse journalisten met Ulbricht, sprak Lammers, toen zelf nog journalist, met enkele medewerkers van het Centraal Comité van de SED. Ulbricht moest maar niet te veel de PvdA-resolutie benadrukken, zei hij. En Ulbricht luisterde.

Pekelder generaliseert niet. Er waren mensen als Lammers, leden van de PSP en van de Nederlandse Christen-Studenten Vereniging die de DDR idealiseerden. Na 1975, toen de aandacht zich meer richtte op schendingen van de mensenrechten in de DDR, daalde echter 'het aantal Nederlanders dat de DDR beschouwde als een voorpost van de ideale socialistische maatschappij gestaag'. Mensen met linkse opvattingen gingen zich in de Stichting Pariteit zelfs inzetten voor Oost-Duitsers die de DDR wilden verlaten.

Pekelder heeft niet alleen uitvoerig in archieven gesnuffeld, maar ook verschillende hoofdrolspelers uit de jaren zestig geïnterviewd. Han Lammers, thans waarnemend burgemeester van Groningen, verklaarde in 1997 dat hij steeds als uitgangspunt had genomen 'dat een ontspannende erkenning van de DDR ook zou moeten leiden tot normalisering en humanisering van de verhoudingen binnen de DDR. Dat dit niet is uitgekomen was voor mij mede de aanleiding tot een steeds afwijzender houding en, zij het met moeite, aanvaarding van de hereniging.'

Jan Luijten

Jacco Pekelder: Nederland en de DDR.

Boom; 519 pagina's; * 59,50.

ISBN 90 5352 387 1.

Meer over