Oog voor detail

Dat engscherpe schuifglas vormt een grens tussen de vrouw en ons

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: crepiglas.

Wieteke van Zeil
Kurt Dornis, Zweite Schicht (De tweede shift), 1986, gemixte techniek op spaanplaat. Beeld Staatliche Kunstsammlungen Dresden
Kurt Dornis, Zweite Schicht (De tweede shift), 1986, gemixte techniek op spaanplaat.Beeld Staatliche Kunstsammlungen Dresden

Het is altijd een plezier om iets tegen te komen in een schilderij dat ik nooit eerder in een kunstwerk zag, en dat ik daarom onbewust niet als ‘schilderwaardig’ beschouwde. Omdat iemand aandacht heeft gehad voor wat niet eerder op die manier aandacht kreeg, denk ik. In de kunst uit voormalig Oost-Duitsland die ik onlangs in Leipzig en Dresden zag, was het genieten wat dat betreft. Radioantennes, geribbelde garagedeuren, oude typmachines – de sociaalrealistische kunst van de DDR heeft het allemaal zorgvuldig en precies geschilderd. Zo ook dit glas, waarvan ik de naam niet eens kende, maar dat zo typisch en vertrouwd is uit mijn jeugd dat ik bijna hardop ‘o ja!’ zei in de museumzaal. Glas dat aan één kant gebutst is, ruw en bobbelig. Het laat wel licht door, maar je kunt niet zien wat erachter zit.

Kurt Dornis, Zweite Schicht (De tweede shift), 1986, gemixte techniek op spaanplaat. Beeld Staatliche Kunstsammlungen Dresden
Kurt Dornis, Zweite Schicht (De tweede shift), 1986, gemixte techniek op spaanplaat.Beeld Staatliche Kunstsammlungen Dresden

Het lijkt ideaal voor schilders, zo’n raam, zoals kamerschermen ideaal zijn om het oog van de kijker iets te beloven dat het net niet helemaal krijgt. Maar in dit geval is er écht niks achter te zien – ook niet de contouren van de vrouw die we in de keuken zien staan. Deze ramen, met dat engscherpe schuifglas, vormen een grens tussen haar en ons. Ze weerkaatsen veel licht in die eindeloze kleine vlakjes als een wild mozaïek, maar ze laten niks door. Geen kleur en geen vorm, althans niet hier.

Zulk glas was natuurlijk evengoed een manier voor de kunstenaar om licht een belangrijke rol te geven in de voorstelling, en dat doen kunstenaars dus ook al zo’n achthonderd jaar lang. In de Annunciatie (1434-36) van Jan van Eyck is een van de adembenemende details – het werk zit er echt vol van, gelukkig is het heel groot online te bekijken – een paar ramen van de kerk waarin Maria zit. Die ramen zijn gemaakt van flessenbodems en ze vervormen het licht dus prachtig in rondjes, als lichte zeepbellen. Jan van Eyck heeft in tegenstelling tot Kurt Dornis hier wel de moeite genomen de kleur van het licht door het raam te laten dringen, waardoor je iets van struikgewas achter de drie ramen vermoedt. Vervormend glas is een kunstenaarslolletje.

Jan van Eyck, De annunciatie (detail), 1434-36. Beeld National Gallery of Art Washington
Jan van Eyck, De annunciatie (detail), 1434-36.Beeld National Gallery of Art Washington

Het heet trouwens crepiglas, las ik. Echt zo’n term die alleen de experts van de bouwmarkt kennen, als klanten naar bobbelig glas voor de douchedeur vragen. In dit schilderij spelen de ondoordringbare schuiframen nog een rol van betekenis: ze zetten de vrouw op afstand van de kijker. Het werk heet Zweite Schicht, de tweede shift, en het heeft iets subtiel kritisch. Daar gaat ze, de vrouw, na haar lange werkdag naar de volgende taak, thuis werken om het gezin te onderhouden. Ze heeft geen eigen gezicht, we zien haar alleen bezig, in een stil en smetteloos huis, zonder dure spullen, bijna onzichtbaar.

Dit huishoudelijk werk is zo vanzelfsprekend dat het nauwelijks opgemerkt wordt. Het schilderij is voor ons een logische kritiek, maar in de DDR-tijd werd juist de werkende vrouw op het schild gehesen met portretten van fabrieksarbeiders of toegewijde moeders. Dit schilderij verraadt ook bewustzijn van de tol die zo’n dubbelleven eist, en van hoezeer deze vrouwen onopgemerkt zijn. Behalve zij, dankzij Kurt Dornis.

Kurt Dornis, Zweite Schicht (De tweede shift), 1986, gemixte techniek op spaanplaat, Albertinum, Staatliche Kunstsammlungen Dresden.

Steunbeeld:

Jan van Eyck, Annunciatie (detail), 1434-36, National Gallery of Art Washington.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over