AchtergrondDans en streamen

Dansers krijgen les voor de camera: ‘Geen onderlinge blikken’

Door de versnelde ontwikkeling van de streamingmogelijkheden, moeten dansers ineens leren omgaan met camera’s in plaats van publiek. En dat is nogal een verschil.

De opnamen van het Kerstgala van Het Nationale Ballet. Beeld Hans Gerritsen
De opnamen van het Kerstgala van Het Nationale Ballet.Beeld Hans Gerritsen

‘Verkeerde fluitiste in beeld!’, roept regisseur Altin Kaftira (47) in zijn microfoon, wanneer Tsjaikovski’s beroemde balletthema op dwarsfluit uit de orkestbak omhoog twinkelt en 22 dansers in canon de wals van de sneeuwvlokjes vertolken uit Notenkraker en Muizenkoning. Twee keer zeven schermen doemen voor hem op in de regiecabine van de Nationale Opera en Ballet in Amsterdam. Tientallen orkestleden en balletdansers schieten voorbij. Kaftira stuurt vijf cameramannen aan om het dansgala van Het Nationale Ballet en Het Balletorkest zo pakkend mogelijk in beeld te brengen. Vlug waarschuwt hij camera 2 voor het fout afsnijden van een tutu: ‘Uitzoomen!’ In een fractie van een seconde kiest Kaftira tussen totaalshots, close-ups, opkomsten links of rechts en TVU’s (danser ten voeten uit). Gelukkig kan hij als voormalig eerste solist de choreografie dromen: ‘Als het moet dans ik die met de ogen dicht.’

De balletdansers op het podium dienen dubbel alert te zijn. De opdruk op het T-shirt van een van Kaftira’s cameramensen spreekt boekdelen: It’s always showtime. Opdat dansers geen seconde vergeten dat ze in beeld zijn, ook al kijken ze een groot gapend, rood gestoffeerd gat in: geen toeschouwers, geen applaus. In een lege zaal moeten ze nu alles op zwarte lenzen dansen en daar is nog weinig ervaring mee. Acteurs leren tijdens hun opleiding camera-acteren, met het oog op werk in film- en televisiedrama’s. Dit onderdeel ontbreekt vooralsnog bij professionele dansvakopleidingen. Daarom moeten de do’s & don’ts al doende worden eigen gemaakt. De camera leert op zijn beurt hoe een beweging op de juiste manier te vangen.

Regisseur Altin Kaftira bij de opnamen van het Kerstgala. Beeld Hans Gerritsen
Regisseur Altin Kaftira bij de opnamen van het Kerstgala.Beeld Hans Gerritsen

Als er één voordeel kleeft aan de maatregelen die een streep halen door talloze optredens, is het de versnelde ontwikkeling van streamingmogelijkheden. De gemonteerde opnamen moeten in korte tijd digitaal beschikbaar komen voor een groot publiek in tientallen landen. In een paar takes moet alles strak op beeld staan en de begeleiding van Het Balletorkest moet perfect mee resoneren. ‘Zoom, run, slow, tutu, kick-legs, emotions!’, dicteert Kaftira. Om zo de ervaring die een toeschouwer zou hebben in een zaal met bijna 1600 toeschouwers te vertalen naar een online beleving, liefst met evenveel spanning, zonder verstoring.

Choreograaf en artistiek leider Ed Wubbe (63) waarschuwt zijn Scapino-dansers altijd: géén stiekeme knipoogjes of veelzeggende blikken onderling. Hij zag het terug na eerste proeven met gestreamde voorstellingen van zijn Scapino Ballet Rotterdam. ‘Dansers hebben soms privé onderonsjes terwijl ze over het podium schieten: een speels lachje of knikje in het voorbijgaan. Op toneel komen ze daarmee weg. Publiek in de zaal ziet dit niet. Maar met een camera in de buurt, kan zoiets dodelijk zijn. Shots worden onbruikbaar. Eén verkeerde blik en weg is de illusie.’

Wel verschilt het per choreografie hoe diep een camera kan ingrijpen. Bij Music in Motion, opgenomen met het Rotterdams Philharmonisch Orkest, rent een camera om rondcirkelende Scapino-dansers heen, met even grote snelheid tegen het dansverkeer in. Die beelden worden afgewisseld met het standpunt vanuit zittende musici. Het resultaat wervelt als een opgewonden spiraal. ‘Bij extraverte choreografieën kan de camera dichtbij komen zodat dansers daarop kunnen inspelen’, zegt Wubbe. ‘Bij introvert werk, dat zich tussen dansers afspeelt, is afstand nodig. Dan moeten ze de apparatuur negeren.’

Ook de jonge filmmaker Ennya Larmit (26), in dienst bij Nederlands Dans Theater, vraagt bij het vastleggen altijd naar wensen van een choreograaf. ‘We werken vanuit een basisopstelling met drie camera’s en een afwisseling van close ups, TVU’s en totaalshots. Een choreograaf kan verder ingrijpen, door bijvoorbeeld een danser een camera in handen te geven of actioncamera’s op voorhoofden te binden. Wanneer choreografie en decor zich hiervoor lenen, pakken we extra uit, zoals met een dolly.’

Net als Kaftira was Larmit eerst parttime in dienst om achter de schermen te filmen voor marketing- en educatieve doeleinden en nu fulltime, om ook streams te regisseren. Larmit wil het verhaal dat een choreograaf in beweging vertelt versterken in de (live)montage. ‘Wat je niet ziet, kan ook spannend zijn.’ Ze houdt niet van heen en weer zwiepen. ‘De kijker moet het gevoel krijgen in de zaal op het puntje van zijn stoel te zitten, niet van stoel 3 naar 41 te worden geslingerd.’

Haar gouden regel? ‘Zodra een danser stilstaat, stopt ook de apparatuur met bewegen. Anders verraad je het oog van de camera. Bovendien houdt ook de adem van een toeschouwer dan meestal even in.’ Larmit onderkent dat lange stiltes en donkere scènes tijdens een (live)stream obstakels kunnen vormen voor het vasthouden van de aandacht. Choreografen zijn dol op de verschijning en verdwijning van dansers in het duister. Hoe voorkomt zij dat dit scroll- of koffiemomentjes worden? ‘Ons oog ziet meer in een donker theater dan op een beeldscherm. We passen de lichtintensiteit daarom aan voor een livestream. Op trage momenten kan een spannende zoom helpen.’

‘Denk aan familie. Doe net of je moeder achter die camera staat’, zegt ze tegen dansers om hen door het scherm heen te laten breken. ‘Zorg dat je voor háár danst.’ Dat is overigens niet ver bezijden de waarheid. Een voordeel van streaming is dat familie in verre thuislanden eindelijk dochter- of zoonlief live kan zien schitteren, soms voor het eerst sinds jaren. Nederlandse dansgroepen kennen tientallen nationaliteiten: NDT telt er ruim 20, HNB 30.

Ontroerend was het moment waarop een oudere broer van Zwaan-winnaar Igor Podsiadly zich meldde in een chatsessie, na een onlinepremière van dansgezelschap Club Guy & Roni, live gestreamd vanuit Groningen. Vanaf een zitbank in Polen zei hij met brok in zijn keel zijn eigenzinnige broertje voor het eerst te hebben zien dansen. Podsiadly – hier al jaren een bekend performer – had net een met verf overgoten, naakte douchecelsolo erop zitten.

Kaartverkoop

Investeren in opnameapparatuur loont: bij internationaal bekende dansgezelschappen als Het Nationale Ballet, Nederlands Dans Theater, Scapino Ballet Rotterdam en Club Guy & Roni bereikt een livestream duizenden toeschouwers per weekend. HNB verkocht 7000 kaarten voor het Kerstgala en Back to Ballet; NDT tikte in één weekend in november 6000 kaarten aan in ruim 50 landen, tot ver in Azië, waar het Haagse topgezelschap al jaren tournees probeert te realiseren.

Club Guy & Roni streamt regelmatig voorstellingen (opgenomen met negen camera’s) vanuit hun zelfgebouwde digitale omgeving (Nite Hotel), inclusief chat-, bar- en shopfunctie. Scapino Ballet Rotterdam verbouwt komend jaar een dansstudio tot verduisterde opnamestudio.

Meer over