Media

Dankzij TikTok hebben jonge kunstenaars geen galeries meer nodig

null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

Waarom zou je jezelf een studielening en een sappelend bestaan op de hals halen als je ook roem en geld kunt vergaren met een filmpje van een minuut? Meer en meer jonge kunstenaars laten de kunstacademie links liggen en proberen het te maken op TikTok. Maar de gevestigde kunstwereld heeft het platform nog niet in de armen gesloten.

De vrouw haalt een witte roos uit haar mond en drenkt hem in felblauwe verf. In het volgende shot zit de roos aan het uiteinde van haar wijs- en middelvinger, die ze als een pistool op haar slaap gericht houdt. PANG! Doods hangt ze boven een wit oppervlak terwijl de blauwe verf nu uit haar ogen druipt. En dan moet het echte schilderen nog beginnen. De kunstenaar, op TikTok bekend onder de naam @nancyssu, gooit emmers verf over haar doek, smeert het uit met witte rozen, een hele bos deze keer, en spettert ondertussen haar maagdelijk witte jurk onder. Aan het einde van haar 21 seconden durende filmpje staat de elfachtige verschijning naast het eindresultaat: een gedetailleerd portret van een al net zo elfachtige vrouw met een heilig hart en een kroon van vlindervleugels.

Al is eindresultaat misschien niet het goede woord. Bij jonge kunstenaars op TikTok, de app waar vooral tieners en twintigers hun dansjes, grapjes, politieke standpunten en creatieve uitspattingen delen in korte filmpjes, is het vaak niet helemaal duidelijk waar het maakproces eindigt en het kunstwerk begint. Ook @nancyssu combineert in razend tempo performance art, action painting, videokunst en ouderwets schilderen, en vervult ondertussen de rol van muze of misschien zelfs die van influencer. Is haar kunstwerk dan het schilderij of de TikTok van de totstandkoming ervan?

TikTokkunstenaar @nancyssu Beeld
TikTokkunstenaar @nancyssu

Het is een van de vragen die worden opgeroepen nu allerlei jonge kunstenaars viral zijn gegaan op het platform, in korte tijd veel volgers kregen en hun baantje of studie aan de wilgen hingen. ‘Als een filmpje van een minuut voor roem en geld kan zorgen,’ schreef The New York Times in maart, ‘is het dan echt een verrassing dat jonge kunstenaars de kunstacademie en een toekomstige studieschuld links laten liggen, hun bijbaantjes opzeggen en een fulltime kunstenaarscarrière op TikTok najagen?’ De krant interviewde onder anderen de 19-jarige @artboy200 die in acht maanden tijd bijna 80.000 dollar verdiende met het verkopen van prints en schilderijen.

Voor elke kunstenaar die het maakt, staan er nog eens duizend te trappelen om opgemerkt te worden. Om hun werk onder de aandacht te brengen, nemen ze bijvoorbeeld deel aan trends en challenges – alleen de hashtag #artchallenge werd al 4,4 miljard keer bekeken. Zo zijn er de schilderen-in-het-donker-challenge en de teken-dit-poppetje-in-je-eigen-stijl-challenge. Een andere trend komt erop neer dat je je scheppingen juist vernielt. ‘Ik heb gehoord dat je op de For You-pagina terechtkomt als je op TikTok je kunst kapotmaakt’, aldus een veelgebruikt audiofragment onder zulke destructiefilmpjes. En wie op die felbegeerde #fyp terechtkomt, oftewel de algoritmehemel van TikTok, is verzekerd van een heleboel extra kijkers.

Zonder netwerk

Toch is TikTok nog niet het platform waar de gevestigde namen over elkaar heen buitelen. Je hebt er de kunstacademiestudenten, de bedrijvige amateurs op zolderkamers, de getalenteerde portrettekenaars en allerlei andere interessante makers, maar de overlap met de kunstwereld is met slechts een handjevol bekende namen klein. Het is te vergelijken met de muren van de straten tegenover de muren in het museum. Dat is overigens geen reden om TikTok bij voorbaat niet serieus te nemen. Je kunt er het gekrabbel van een verveelde tiener passeren maar ook de nieuwe Jean-Michel Basquiat, die als 18-jarige begon met graffiti spuiten en zo werd opgemerkt door de New Yorkse kunstscène.

Ook veelbelovend is de verscheidenheid aan stemmen. Net als de straat is TikTok een geschikt podium voor creatieven die verder van de poortwachters af staan: jongeren die geen kunstopleiding hebben gevolgd en geen relevant netwerk hebben, bijvoorbeeld omdat ze uit gezinnen komen waar cultuur geen vanzelfsprekendheid is. Maar ook voor kunstenaars die het gewoon op eigen houtje willen doen, op een plek met andere wetten, kwaliteitseisen en een ander publiek.

Anouk van Leest (21) uit Lage Zwaluwe bijvoorbeeld, schilder van donkere stillevens, textielstructuren en desolate, vervreemdende landschappen. Tijdens de eerste lockdown stopte ze met haar studie aan de kunstacademie AKV St. Joost in Breda, waar ze derdejaars student beeldende kunst was. Een paar weken later maakte ze in de hoop wat bekender te worden haar TikTokaccount @artandanouk aan. Ze had er al veel op zitten kijken, onder andere naar video’s van Callen Schaub. De Canadese kunstenaar toont zijn 4,6 miljoen volgers in zestig seconden hoe zijn felgekleurde druipdoeken tot stand komen, een optisch erg bevredigend giet-, centrifugeer- en spetterproces. Zelf haakte Van Leest onder meer in op de vernieltrend, door een realistisch geschilderde draperie met witte verf te besmeuren.

Begin dit jaar kondigde ze in een veelbekeken filmpje aan dat ze haar kunst voor betaalbare prijzen op onlinemarktplaats Etsy gaat verkopen. ‘Ik werd er gek van dat de kunstacademie me altijd richting galeries en chique kunstverzamelaars wilde sturen’, hoor je haar zeggen terwijl ze rondrent in een weiland. Via Zoom gaat ze dieper in op haar beweegredenen: ‘De kunstwereld voelt soms heel elitair, alsof je alleen mee mag doen als je er verstand van hebt.’ Op TikTok hoopt ze ook andere liefhebbers te bereiken. Jammer dan dat het wereldje het platform nog niet in de armen heeft gesloten. ‘Laatst zag ik een filmpje van een Engelse kunstenaar die vaak met galeries samenwerkte en nu ergens was geweigerd vanwege zijn TikTokaccount.’

Voor Van Leest is het nu een leuke bijverdienste, al is het ook meer werk dan ze dacht. Er moeten regelmatig nieuwe filmpjes worden geüpload en ze deed uitgebreid onderzoek naar hoe ze zich het beste in de kijker kan spelen, met hashtags of snelle verhaallijntjes. Maar in haar werk zelf doet ze geen enkele concessie, toch een valkuil die likes en views met zich kunnen meebrengen. ‘Ik zoek de balans tussen serieuzere filmpjes van mijn schilderproces en trucjes om mensen naar mijn kunst te laten kijken.’ Voor haar vernielvideo spande ze eerst plasticfolie over het doek. No painting was harmed in the making of this film.

null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

De kijker boeien

TikTokkunstenaars hebben de afgelopen jaren allerlei manieren gevonden om de kijker te boeien. Want anders dan op Instagram, waar je gewoon kant-en-klare beelden kunt delen, moet je wel gevoel hebben voor het medium, hoe getalenteerd je ook bent. Zelfs de accounts van musea met wereldberoemde collecties zijn nergens zonder een grappig geluidsfragment of een slimme verwijzing naar internetcultuur. En alsnog legt Vermeers Melkmeisje het op TikTok genadeloos af tegen alles met veel kleur en tempo. Het Rijksmuseum probeerde haar nog wat jeu te geven met een EK-hashtag en een vlaggenfilter over haar gezicht, maar oogstte slechts een magere 133 likes. De Florentijnse Uffizi Gallery boekte al meer succes door twee marmeren beelden van Dante en Vergilius met behulp van een gezichtsfilter een liedje uit de tienerserie High School Musical te laten playbacken.

De Uffizi Gallery in Florence liet twee marmeren beelden playbacken op TikTok. Beeld
De Uffizi Gallery in Florence liet twee marmeren beelden playbacken op TikTok.

Elementen als shockwaarde en activisme doen het op TikTok goed, net als alles wat met memes te maken heeft of een flinke dosis sentiment. Neem de realistische portrettekeningen van Devon Rodriguez die stiekem zijn medereizigers in de New Yorkse metro natekent. Knap hoor, maar zijn 16,4 miljoen volgers heeft hij toch echt te danken aan de laatste paar seconden van zijn filmpjes, waarin hij zijn geëmotioneerde gelegenheidsmodellen verrast met hun getekende evenbeeld. Ook populair zijn video’s die simpelweg bevredigend zijn om naar te kijken. Neem de manier waarop popartkunstenaar Matt Chesco zijn portretten van sterren als Billie Eilish en Bob Ross presenteert: op de maat van TikTokhitjes zwaait hij met een kwast alsof het een toverstaf is. Na elke zwaai zie je het portret in een verder stadium en op het eindresultaat hoef je slechts 15 seconden te wachten. Kicks voor niks.

Ook de 21-jarige Cheyenne van Alphen uit Goeree-Overflakkee probeert het op de app te maken, al keek ze een jaar geleden nog een beetje neer op op haar tiktokkende leeftijdsgenoten. Eerder iets voor haar 10-jarige zusje, dacht de vrijetijdsschilder en student psychologie aan de Erasmus Universiteit. Tot een meisje dat verderop in de straat woont een kwart miljoen volgers wist te verzamelen met dansjes en pranks, en ze ook voor haar kunst potentie zag in het platform. Sinds september deelt @cheyfly000 er filmpjes van haar werk: doeken met felgekleurde geabstraheerde gezichten, beschilderde jassen en schoenen die ze in opdracht maakt en een grote sculptuur.

En dankzij het algoritme kan het elke dag gebeuren. Haar minst succesvolle TikTok is nog geen 200 keer bekeken, maar haar grootste hit al bijna 100.000 keer. ‘Een tijdje terug had ik een video gemaakt met berichtjes van bekende mensen die mij een compliment gaven.’ Rappers Ronnie Flex (‘Loev je werk’) en Ray Fuego (‘Gooodd stuff’) kwamen voorbij, net als muzikant en voormalig youtuber Joost Klein. ‘Ik vond het een beetje opschepperig, maar het werkte wel. Soms moet je om gezien te worden iets doen wat niet helemaal in jouw straatje past.’

Nieuw soort multimediakunst

Op een dag wordt het misschien wel tot geaccepteerde kunststroming verheven, de manier waarop tiktokkers hun werkproces, presentatie en eindresultaat met elkaar vervlechten tot een nieuw soort multimediakunst, maar vooralsnog is de kunstwereld een parallel universum met slechts kleine stukjes overlap. Alle tijd dus om erover na te denken — mocht TikTokkunst het op een dag tot de musea, galeries en veilinghuizen schoppen — welk deel er precies getoond moet worden. Alleen het elfjesportret? Ook de in blauwe verf gedrenkte rozen? Of zit de grootste vernieuwing in de TikTok zelf, vanwege de kunst om ons via algoritmen een x-aantal seconden onze beeldschermen in te zuigen?

Doe het dan

De Canadese kunstenaar Callen Schaub, met op TikTok bijna 5 miljoen volgers, verkoopt op zijn website ook kunstwerken waarvoor hij als canvas de hatelijke reacties gebruikte die hij op sociale media kreeg. Onder felkleurrijke spiraalvormen en spetters zijn nog net woorden te lezen als ‘sorry but this... not art’, ‘child can do...’ en ‘no talent lol’. Bij een schilderij over de tekst ‘anyone can do it’ schreef hij dat iedereen het inderdaad kan, en dat hij vooral ook hoopt dat iedereen het dóét.

Meer over