Dag van rechtvaardigheid voor de Gutmanns

Er is een Meissner porseleinen servies uit de Nederlandse ambassade in Moskou. Er staat een versleten chaise longue die tot voor kort in Museum Beeckestijn in Velzen pronkte, een schilderij van Albert Cuyp uit de Nederlandse ambassade in Stockholm, een salontafel, een eettafel, nog meer serviezen en nog meer schilderijen....

In het depot van het Instituut Collectie Nederland in Rijswijk droeg de staatsssecretaris van Cultuur, Cees van Leeuwen, de collectie gisteren over aan de erfgenamen van Friedrich Gutmann, die in Auschwitz werd vermoord. De uit Heemstede afkomstige bankier had in 1941-'42 delen van zijn kunstcollectie aan de nazi's verkocht. Na tientallen jaren getouwtrek tussen de staat en de erven mocht Lili Gutmann, dochter van Friedrich, samen met haar neven uit Amerika en mede-erfgenamen, Simon en Nick Goodman, eindelijk de gehele door de Nederlandse staat gevorderde kunstcollectie en inboedel in ontvangst nemen.

Van Leeuwen noemde het een dag van rechtvaardigheid. Lili Gutmann zelf (84) was vooral dankbaar en blij. En Nick Goodman was verheugd maar probeerde tegelijk gevoelens van ressentiment weg te dringen. Hij heeft zich acht jaar sterk gemaakt voor de terugkeer van de familiestukken. Zijn tante is er als sinds 1951 mee bezig.

In 1951 toen Lili de eerste claim op de collectie deed, wilde de Stichting Nederlands Kunstbezit (SNK) de stukken niet teruggeven. De SNK die in de eerste na-oorlogse jaren belast was met de teruggave van de door de nazi's geconfisqueerde kunst meende dat Gutmann de collectie vrijwillig had verkocht en dat teruggave niet aan de orde was.

In 1954 oordeelde de rechter anders. De erfgenamen mochten de voorwerpen terugkopen voor de prijs die de nazi's er voor hadden betaald. De familie weigerde. Nick Goodman: 'We hebben toen al gezegd dat we niet voor onze eigen schilderijen gaan betalen.' Pas in 1997 bepleitte de commissie Ekkart, ingesteld door toenmalig staatssecretaris Van der Ploeg, voor een soepeler teruggavebeleid. De arbitragecommissie Polak gaf uiteindelijk begin dit jaar het advies tot teruggave.

Lili Gutmann, nu woonachtig in Florence, heeft geen boosheid meer en zag tijdens haar rondwandeling in deze vreemde omgeving voortdurend vertrouwde voorwerpen. De chaise longue waar haar moeder altijd op zat en het tapijt dat in haar ouderlijk huis lag. Ze wordt niet meer overweldigd door van emoties. Verdrietig was ze aan het begin van haar strijd. Of toen ze voor het eerst na de oorlog het huis in Heemstede bezocht en ontdekte kwam dat er een centrum voor bejaarde nonnen was gevestigd. Ze heeft voor de deur staan huilen.

Volgens Nick Goodman zijn er nog dertien vermiste stukken die ergens over de aardbol zwerven. De kans dat er nog iets van boven water komt is klein maar aanwezig, want het onderzoek naar de de Gutmann collectie loopt nog tot 31 december van dit jaar.

Dat betekent niet dat de collectie alleen maar groter wordt. Voor Lili Gutmann is het duidelijk dat er wat verkocht gaat worden. Alles in haar eigen huis in Florence lijkt onwaarschijnlijk. Maar eerst moet de boel worden verzekerd.

Nick Goodman: 'We willen de experts van Christie's en Sothbey's alles laten taxeren. En ja, ook bruikleen aan Nederlandse musea is een optie.

Meer over