Cleopatra en haar tapijt

DE EERSTE ontmoeting van de jeugdige Cleopatra met de ruim twee keer zo oude Gaius Julius Caesar vond plaats in Alexandrië....

Bij de toegangspoort van het paleis liet de Egyptische koningin zich op een avond in een kostbaar tapijt wikkelen. Een van haar vertrouwelingen deed zich voor als tapijtkoopman en bracht het zorgvuldig dichtgebonden pak langs nietsvermoedende schildwachten het vertrek binnen waar Caesar zich bevond. De man rolde het kleed voor de voeten van de Romeinse machthebber uit, waarop Caesar, tot zijn niet geringe verbazing ongetwijfeld, een volgens sommigen naakte jonge vrouw tevoorschijn zag komen, die zich bekendmaakte als afstammelinge van de Macedoniër Ptolemaeus. Deze generaal van Alexander de Grote had zo'n driehonderd jaar eerder de heerschappij over Egypte verworven en zichzelf tot koning uitgeroepen.

Zo begon de politieke samenwerking tussen Caesar en Cleopatra waardoor de Egyptische vorstin haar aanspraken op de troon van de Ptolemaeën met succes kon doen gelden. Zo begon ook een onstuimige romance, waaraan pas een einde kwam op 15 maart 44 voor Christus, toen Caesar in Rome (Cleopatra was hem daarheen gevolgd) door Brutus, Cassius en anderen om het leven werd gebracht, omdat hij er al te openlijk naar streefde van de Romeinse republiek een monarchie te maken.

Een mooi verhaal, dat van die eerste ontmoeting tussen Caesar en Cleopatra. Men vindt het zo, of in soortgelijke bewoordingen naverteld in romans en toneelstukken, maar ook in wetenschappelijke literatuur. Speciaal de scène van de uit het tapijt tevoorschijn tredende Cleopatra heeft de aandacht getrokken en is diverse malen door schilders op het doek gezet. Dit beeld spreekt kennelijk tot de verbeelding. Maar de eraan ten grondslag liggende gebeurtenissen zijn niet alle even historisch.

Leest men de antieke bronnen erop na - die zijn in een Nederlandse vertaling bijeengebracht en toegelicht door de Groningse hoogleraar oude geschiedenis M.A. Wes in Diva Cleopatra - Historische en onhistorische verhalen -, dan blijkt bijvoorbeeld dat volgens Plutarchus, schrijver van biografieën van beroemde Grieken en Romeinen, het initiatief voor de samenkomst niet is uitgegaan van Cleopatra, maar van Caesar. Dat werpt een ander licht op de zaak. Bij Plutarchus is bovendien geen sprake van een prachtig tapijt, maar van een simpele beddenzak. De geschiedschrijver Dio Cassius spreekt noch van een tapijt, noch van een beddenzak. Hij laat Cleopatra gewoon bij Caesar binnengaan. Nergens staat verder vermeld dat Cleopatra zich naakt aan hem zou hebben vertoond. Dat is een vondst van een toneelregisseur die Shaws Caesar and Cleopatra een aantal jaren terug op de planken bracht.

Het gangbare verhaal over Cleopatra en haar tapijt is dus in hoge mate onhistorisch. Betekent dit dat het daarom maar liever verzwegen zou moeten worden, net als de andere onhistorische verhalen die over de Egyptische koningin de ronde doen? Wes vindt van niet. Het zijn onder andere deze verhalen die Cleopatra gemaakt hebben tot wat zij voor ons nu is. Ze mogen dan onhistorisch zijn, vanuit cultuurhistorisch perspectief bezien zijn ze niettemin interessant. En vaak onderhoudend. Zulke verhalen moeten, aldus Wes, natuurlijk kritisch op hun waarheidsgehalte worden onderzocht, maar ook telkens opnieuw worden doorverteld.

Na de dood van Caesar keerde Cleopatra naar Alexandrië terug. Zij zou niet lang daarna de geliefde worden van de voormalige vriend en rechterhand van Caesar, Marcus Antonius - door Richard Burton gespeeld in waarschijnlijk de bekendste film die aan het leven van de Egyptische koningin is gewijd, Joseph L. Mankiewicz' Cleopatra uit 1963, met Elizabeth Taylor in de rol van Cleopatra die, als wij mogen afgaan op de van haar bewaard gebleven munten, in het echt op een minder fraai uiterlijk kon bogen dan de Amerikaanse filmdiva.

Aan de zijde van Antonius vocht Cleopatra een aantal jaren later in een oorlog die was uitgebroken tussen haar minnaar en Octavianus, Caesars zoon door adoptie (naderhand bekend onder de erenaam Augustus, 'de Verhevene'). Aanvankelijk waren Antonius en Octavianus gezamenlijk opgetrokken om de moord op Caesar te wreken. In 42 voor Christus versloegen zij samen in de slag bij Philippi de moordenaars Brutus en Cassius. Maar daarna groeiden zij uit elkaar. Het feit dat Antonius zijn minnares Cleopatra prefereerde boven zijn wettige echtgenote Octavia, de zuster van Octavianus, zal mede tot de verwijdering hebben bijgedragen.

Uiteindelijk kwam het tot een oorlog. In 31 voor Christus werd deze strijd beslecht, toen de vloten van Antonius en Cleopatra werden verslagen bij Actium, in de buurt van het tegenwoordige Preveza. Teruggekeerd in Egypte pleegde Antonius zelfmoord.

Wat Cleopatra twee keer was gelukt, lukte haar geen derde keer. Toen Octavianus in Egypte was gearriveerd, bleek hij ongevoelig voor de charmes van de vorstin (die natuurlijk inmiddels ook een dagje ouder was geworden). Cleopatra heeft daarop eveneens door zelfmoord een einde aan haar leven gemaakt. Dit tot ergernis van Octavianus, die zich zo de kans ontnomen zag om de Egyptische koningin gevankelijk in een triomftocht door de straten van Rome mee te voeren.

Over de wijze waarop Cleopatra zich van kant maakte, zijn verschillende versies in omloop. Wes weet er met verve over te vertellen. Werd de vorstin gebeten door een adder? Of door een cobra? Had Cleopatra misschien een in gif gedoopte haarpin in haar kapsel verstopt? 'Niemand', aldus Cassius Dio, 'weet precies hoe zij om het leven is gekomen. De enige aanwijzing die men vond waren twee kleine beten op haar arm.' De vreugde in Rome was er niet minder om. Nunc est bibendum, jubelde de dichter en tijdgenoot Horatius, 'nu moet er gedronken worden'.

Meer over