Claustrofobie in de openlucht

In een mooi weemoedig gedicht van Gerrit Achterberg 'schamen de vloeren zich dood', hangt de lamp laag en groot, 'omdat de tafel is weggenomen' en komen 'hoeken met huisgeheimen' bloot te liggen....

Achterberg heeft het over verhuizen, al spreekt hij geen enkele keer dit woord uit in het gedicht. Hij brengt het gevoel dat hoort bij verhuizen onder woorden en het als bij toverslag veranderd perspectief in een kamer die is leeggehaald.

Op een tentoonstelling in Witte de With in Rotterdam wordt het gedicht van Achterberg aangehaald als voorbeeld van hoe kunst een boodschap kan overdragen zonder die boodschap letterlijk te zeggen. Directeur van Witte de With, Barthomeu Mari, heeft daartoe vijf kunstenaars uitgenodigd die onder de even weerbarstige als duistere titel Fetishimage (in het Engels uit te spreken) laten zien op wat voor manieren het beeld een overdrachtelijke betekenis kan krijgen. Een andere uitleg is althans niet te geven aan de term 'fetishimage' - het beeld van de verering van een voorwerp zegt immers ook niets.

Daarmee is tegelijkertijd de zwakte van de tentoonstelling gegeven. Want of je nu de simpele Achterberg-duiding aan de tentoonstelling geeft, of de meer ingewikkeldere, door Mari verzonnen betekenis: als noemer valt alle kunst hieronder. En daarom lijken alle kunstenaars hier bijeen wat lukraak bij elkaar geraapt.

Het gevolg is niet dat wat in Rotterdam te zien is ook van inferieure kwaliteit is. De nog net aan de Rijksacademie studerende Edwin Zwakman bijvoorbeeld is een van de interesantste deelnemers aan de expositie. Zijn foto's van in z'n atelier vervaardigde maquettes van landschappen zijn in werkelijkheid nooit wat ze lijken. Een glorieuze wolkenlucht is een prop secuur gerangschikte watten, rijdende auto's zijn stilstaande dinky toys, een meer is van zilverpapier, et cetera. Drie foto's op groot formaat toont Zwakman: Fly-Over, dat al eerder in Stedelijk Museum Bureau Amsterdam te zien was, het recente Ontbijt II en het felkleurige Brüre Reise.

Zwakman speelt met perspectief en spiegeling. Hij lokt de kijker in een val, waar hij alleen maar door nog beter kijken uit kan klimmen.

Ook de Amerikaanse kunstenaar Glen Rubsamen zet je op het verkeerde been met zijn zogenaamd hyperrealistisch geschilderde stadsgezichten. Op de felgekleurde schilderijen die hij in Witte de With toont, zijn bruggen, vliegtuigen en kantoorflats te zien. Maar dan niet als hoofdpersoon, maar als excuus. Want waar het Rubsamen in feite om te doen is, is de slagschaduw. Zijn werk is een ode aan het effect van de slagschaduw.

Want wat blijkt: de ruime blik van de kijker is een illusie, iedere keer weer. Steeds staat er iets in het weg. Of het nu een groepje cipressen is, een torenflat of een brug: het haalt het licht uit je ogen, de ruimte uit je longen. Rubsamen weet met heel onschuldige middelen een claustrofobisch gevoel op te wekken, midden in de openlucht, met geen mens om je heen en de horizon weids glorend aan de einder.

Lucette ter Borg

Festishimage. Tot en met 26 okt. Witte de With, centrum voor hedendaagse kunst, Witte de Withstraat 50, Rotterdam.

Meer over