CHAMPAGNE-BILLEN

Videoclips met expliciete beelden van naakte vrouwen en dominante mannen zijn relatief nieuw, terwijl de muziekclip en gangsta rap al bijna dertig jaar bestaan....

WIETEKE VAN ZEIL

Voorzichtig liet Wouter Bos het doorschemeren in Buitenhof. Zouden we,na uit de hand lopend seksueel gedrag en een reeks groepsverkrachtingenonder minderjarigen, niet eens kunnen overleggen met muziekzenders of zijniet een beetje verantwoordelijker kunnen programmeren? De politiek vindtopnieuw dat de videoclips wel wat minder kunnen.

Zou de PvdA-leider weten dat de pornosterren die tepels, tong en billenin de camera drukken in de video van N.E.R.D.'s Lapdance (2003) - zondertwijfel een van de meest expliciete populaire video's van de laatste jaren- niet minder dan beeldmetaforen voor politici zijn? Hoor de tekst:Politicians is sounding like strippers to me / They keep sayin' it but Idon't want to hear it. . .: Oooh baby you want me? Oooh baby you want me?

Hollands eigen hiphop-platenbaas Kees de Koning liet onlangs weten datook hij geen groot voorstander is van al te expliciete clips, maarverdedigt de teksten ('Ik zei lik hoertje lik tot je stikt / Tranen in jeogen last van de hik') en de laatste platenhoes van de Jeugd vanTegenwoordig, omdat het volgens hem duidelijk parodieën zijn. Op Parelsvoor de zwijnen (2005) staan bijna naakte meiden met hun kont richtingcamera - een opgebold stukje string verhult hun geslachtsdelen nog net -terwijl de Jeugd-jongens ze aan hun voeten parels voeren.

Maar hoewel de lapdance geen slechte metafoor is voor politici die veelbeloven en weinig geven, blijven het geile naakte vrouwen en dwingendemannen die je drie minuten lang op tv ziet. En hoewel alles wat de Jeugddoet als één grote grap overkomt, blijft het een cd-hoes waar vrouwen ophun knieën gaan voor mannelijke bandleden. Parodie of geen parodie.

De kritiek op muziekclips spitst zich toe op hiphop. Want (bijna)naakte vrouwen zijn weliswaar van meerdere genres en van meerdere tijden:van David Lee Roths California Girls in de jaren tachtig tot veledancevideo's van nu. En van kunstkalenders tot telefoonreclames. Maarvrouwen die als aapjes gezamenlijk hun kont aanbieden, die bitch wordengenoemd en daar zelf nog over opscheppen ook, dát is vrijwel hetexclusieve terrein van de hiphopwereld. Hiphop staat immers gelijk aanopscheppen over cars, money & sex, ofwel pimpin'.

Toch klopt dat beeld maar deels. Want er is meer dan 50 Cent, SnoopDogg, Ludacris en de andere nachtfavorieten op The Box en MTV. Slechts eendeel van de hiphop, de gangsta rap (en de parodieën daarop), afficheertzich met extreem hedonistisch gedrag en beeldvorming waarin de vrouw zichonverhuld aanbiedt aan de man - gedrag dat door velen, maar vaak niet doorde meiden zelf, als vrouwonterend wordt bestempeld. De videoclip is allangreputatiebepalend geworden. Rappers laten zich onderuitgezakt de trillendedamesbillen in het gezicht duwen en gieten hen champagne in het kruis. Invideo's van Ludacris tot Extince worden vrouwen op billen geslagen, al danniet in slow motion.

Toch domineren deze clips pas sinds een paar jaar op de muziekzenders - overdag met mini-bikini's waarvan 's avonds na tienen de topjes uitgaan.Terwijl zowel gangsta rap als de videoclip al zo'n dertig jaar meegaan. Watis er gebeurd met de beeldtaal van hiphop?

De gewillige vrouw, en de man die haar onder controle heeft, komen vanafhet begin voor in hiphopteksten - ook de Sugarhill Gang heeft het inRappers Delight (1979) over pimpin'. Maar in de 'video' (het is nognauwelijks een clip te noemen) staan de rappers de tekst 'if your girlstarts actin' up, then you take her friend' vrolijk als de Jackson Five tezingen. Geen bitch of hoe te bekennen. Ook de meeste video's in de jarentachtig stellen weinig voor - er wiegen een paar dames in de clip van MeSo Horny (1989) van 2 Live Crew. Precies als in Robert Palmers Addictedto Love (1986), maar dan met grote getto-stijl oorbellen.

In de jaren negentig dringt het hedonisme door in de rapvideo - met dankaan de regisseur Hype Williams, die nu nog tot de top van dehiphopregisseurs behoort. De clip wordt glamorous. Rappers als BiggieSmalls gaan nog meer dan daarvoor benoemen wat ze dragen, drinken en rijden- Versace shirts, Hennessy cognac, Bentleys en lekkere wijven. Voor heteerst kan de rapper zich dingen veroorloven waar hij tien jaar eerder nogalleen van droomde. Of hij doet alsóf hij ze zich kan veroorloven - wanthet terugbrengen van de geleende stretched limo en juwelen na de opnameskrijgt de MTV-kijker natuurlijk niet te zien. Toch lijkt het echt - rapperstrekken na de clip niet hun masker af, maar presenteren de lifestyle alsofhet de realiteit is. Op een enkele uitzondering na, zoals Tupacs How do youwant it uit 1996, waarin alles van de vrouw onbedekt is en wordt afgelikt,is de vrouw in de videoclip gewillig, maar blijft ze wel een bepaaldeonaantastbaarheid houden.

Dat wordt in de videoclip pas echt anders rond 2001, met de clip TheNext Episode van Dr. Dre. De clip - een paaldansshow waarin stoere mannenvrouwen geld toewerpen - betekende de comeback van Dre, die na zijn succesmet de band NWA in de jaren tachtig uit de gratie was geraakt. Wat inteksten al bijna 30 jaar bestond, wordt sinds The Next Episode in beeldgerealiseerd: de absolute tastbaarheid van de vrouw gaat alle clipzendersbeheersen. De afstand, kenmerkend voor erotiek, blijft bestaan (zoals inSnoop & Pharrells clip van Beautiful uit 2003) maar er komt meer plaatsvoor opdringerig en onverhuld aanbod, kenmerkend voor pornografie. En datbeeld groeit nog steeds.

En beeldtaal - zoveel is wel duidelijk geworden in wetenschappelijkestudies - wordt sneller en vooral ongemerkter gekopieerd dan tekst . Omtekst om te zetten in gedrag moet een bewuste keuze worden gemaakt;handelingen op tv kunnen ongemerkt vanzelfsprekend worden. Beeld heeftinvloed.

Door Dre kreeg hiphop een onwaarschijnlijke vergroting in bereik enzichtbaarheid, te meer omdat hij op zijn label gelijktijdig de blankerapper Eminem contracteerde. Die voegde een miljoenenpubliek van blankekoopkrachtige pubers toe aan het hiphoppubliek dat voorheen in meerderheidbestond uit zwarte fans. Rappers als Snoop en 50 Cent liften nog steedsdankbaar mee op die publieksverbreding.

De enorme zichtbaarheid van de hiphopvideo bleef niet zonder gevolgen.Want toen sociaal achtergestelde Afro-Amerikanen en Latino's begin jarentachtig hun dromen uitten in hiphop, was er nog geen rapper die meerverdiende dan de president van Amerika. Nu wel.

De droom is werkelijkheid geworden. Gangsta rap is een grootschaligemoney-machine. Volgens liefhebbers van 'oorspronkelijke' hiphopverwezenlijken rappers als Nelly en 50 Cent de American Dream - dekapitalistische vijand die de reden was waarom hiphop ontstond. In elkgeval heeft gangsta rap een monopolie veroverd op een klein deel van dehiphopcultuur.

Toch laat de vertaling van de gangsta-teksten in beeld zich niet alleenverklaren vanuit de hiphop, maar ook door parallelle ontwikkelingen buitenhet genre. Hedonisme en 'machismo' was altijd een onderdeel van hiphop. Dietwee zijn gaan borrelen en in het juiste maatschappelijke klimaat totuitbarsting gekomen. Een klimaat dat al lang was geseksualiseerd. Waarinseks consumptie is geworden. Het Houellebecq-tijdperk. Waarin Paris Hiltonop basis van bezit sterstatus bereikt en tienerster Christina Aguileravrolijk een clip lang droogneukt in een boksring.

De beeldcultuur heeft ruimte gemaakt voor een pornografische sfeer:uitvergroten, inzoomen, lichamen én situaties larger than lifevoorschotelen. Waarin niet begeren maar bezitten centraal staat.

Meer over