Cameraman Hoyte van Hoytema: 'De camera is functioneel, als een getuige'

Hoyte van Hoytema is zojuist als eerste Nederlandse cameraman genomineerd voor een Oscar voor beste cinematografie. Voor zijn spectaculaire beelden in het oorlogsdrama Dunkirk oogstte hij veel lof. Naar aanleiding van deze film spraken wij hem afgelopen zomer.

Hoyte van Hoytema Beeld  Ruben Uvez
Hoyte van HoytemaBeeld Ruben Uvez

Hoyte van Hoytema filmde in Polen, waar hij studeerde aan de filmschool te Lódz. En in Zweden, waar zijn echtgenote vandaan komt. En in Noorwegen, Groot-Brittannië en Amerika. Maar nooit, gek genoeg, in Nederland. Tot aan Dunkirk.

'Ja dat klopt', reageert de 45-jarige Nederlander nuchter, via de telefoon vanuit Los Angeles - hij moet straks op pad voor z'n volgende project, een sciencefictionfilm met Brad Pitt. 'Als cameraman heb ik nooit in Nederland gewerkt, wel heb ik er wat andere klusjes gedaan.'

Hij was voor hij een gevierd cameraman werd bijvoorbeeld degene die dat bordje klapte, de clapper loader, in 1996 op de set van voetbalkomedie All Stars. Het blijft een fraaie anekdote, en de vriendschap met regisseur Jean van de Velde is nog intact.

'Mijn schuld', zegt Van Hoytema over de keuze om de wateropnamen voor Christopher Nolans oorlogsfilm te verplaatsen naar het IJsselmeer, nabij Urk. 'Tijdens de voorbereidingen waren we aan het scouten op zee, in Engeland en Frankrijk. Nou, die Noordzee is onvoorspelbaar en grimmig, je kan er veel níét filmen. Terwijl: het IJsselmeer, daar zie je evenmin land aan de horizon, kun je dingen ankeren aan de ondiepe bodem én je hebt er precies dezelfde zeeluchten, die typische luchten die je ook ziet op schilderijen uit de Gouden Eeuw.'

null Beeld
Beeld

Dus u opperde Holland als draailocatie?

'Ja. Niemand nam me serieus, behalve Chris.'

Toen ze gezamenlijk het water verkenden, op een bootje, was het zo beklonken. Nolan en zijn cameraman lagen er precies een jaar geleden samen in het water, al filmend in droogpak, en vlogen rondjes in speciale film-Spitfires. Staand op het deinende dek filmde Van Hoytema vanaf de schouder met die kolossale imax-camera, zo geliefd vanwege de hoge beeldkwaliteit. 'Ik had hulp hoor. M'n dolly grip (speciale camera-assistent) stond naast me, met een rugzak met alle apparatuur die niet per se op de camera hoeft. Hij heeft een soort alpinistenset om zijn middel en elke keer als we een bepaalde hoek vinden om te filmen, klikt hij zich vast, zodat hij mij kan corrigeren als ik mijn evenwicht verlies, met een duwtje of zo. Hoe dat eruitzag? Alsof twee mannen Twister spelen terwijl ze met een oude naaimachine worstelen.'

Voor hun eerste gesprek over de film vloog Nolan naar Zweden met het script voor Dunkirk, waar Van Hoytema op dat moment verbleef. 'Voor mij bestond er geen twijfel: dit wilde ik doen. Een heel sober script, misschien zeventig of tachtig bladzijden, zeer weinig voor een speelfilm. Chris wist vanaf het begin al dat hij een compacte, wat kortere film wilde maken. Een zintuiglijke ervaring, tastbaar. Echt proberen de kijker dat strand op te krijgen, het water op en de lucht in. Overlevingscinema, zeg maar. Je strijkt neer in de film en je weet niet met wie je te maken hebt, weet weinig tot niks over de personages, maar je leeft - hopelijk - met ze mee door de traumatische gebeurtenissen.'

De cameravoering voor zo'n film moest onbewust blijven, besloot Van Hoytema. Bijna afwezig voor de kijker. Maar wel dichtbij, ook op plekken waar dat moeilijk was. 'Je kunt al snel decoratief worden als filmmaker: je hebt een grote kist met trucjes om je publiek aan te trekken of weer van je af te duwen. Bij Dunkirk probeer ik daarvan af te stappen. De camera is functioneel, een soort getuige.'

null Beeld
Beeld

U filmt bijvoorbeeld vanuit een zwenkende Spitfire boven een kapseizend schip. Nooit zag dat er zo echt uit, in de bioscoop.

'Dat was heel moeilijk. Maar dat het ook echt ís, dat voel je als kijker. Je kunt zo'n shot wel creëren met computereffecten, maar dan krijg je toch nooit de opname die wij in de lucht boven het water maakten, niet hetzelfde perspectief. Zo'n luchtgevecht, een dogfight, dat moet niet abstract zijn, dat moet je voelen. Filmmakers zijn een beetje lui geworden sinds computers alles mogelijk maken. Maar het resultaat is dat al die films er zo'n beetje hetzelfde uitzien.'

Ik begreep van Christopher Nolan dat u voor de vliegtuigshots een cameraverlengstuk liet maken?

'Een snorkel en een periscoop. Heel mooi gemaakt hoor, door de beste lensingenieur van Los Angeles. Ik probeer altijd iets te verzinnen dat nog niet is gedaan. Niet omdat het nog niet is gedaan, maar om álle mogelijkheden van de camera te benutten.'

Dit is uw tweede film met Nolan, na Interstellar (2014). Is het nu anders?

'De eerste keer ben je aan het begin wat voorzichtiger. Nu waag ik meer, het contact tussen ons is intuïtiever. Je weet van elkaar waartoe je in staat bent, dus kun je ook makkelijker pushen. Chris steekt zijn nek uit, met deze film. Net als bij Batman, die franchise was zo ongeveer dood voor hij zich ermee bemoeide.'

Er woedt een discussie over de bioscoopformaten van Dunkirk. Welke geniet uw voorkeur?

'Chris en ik wilden een film maken die bewijst hoe uniek de kwaliteit van film is. En de beste prints zijn de analoge imax 70 mm en de analoge 70 mm. Die hebben de beste resolutie. Alle digitale versies zijn uiteindelijk scans. In de rijkheid van het grote formaat film ga je dan een stapje achteruit. Al zien ook die er beter uit dan normaal. De mooiste versie is die in de imax-zaal van het British Film Institute in Londen, waar jij bent geweest. Ziet het er niet te gek uit?'

null Beeld
Beeld

Ja, zo heb ik het nooit eerder gezien. Maar die versie draait hier niet. Wat raadt u aan in Nederland?

'Het is heus allemaal goed. Maar als je de kans krijgt, imax. Of wachten op de 70 mm versie in Filmmuseum EYE in Amsterdam, vanaf 16 augustus.'

Je kunt ook twee keer gaan, natuurlijk.

'Ja, dat zou Chris leuk vinden.'

Lees hier het interview met Christopher Nolan en de recensie

Interview met Christopher Nolan
Het budget is immens, sterren ontbreken en het verhaal gaat over een historische aftocht: Christopher Nolans Dunkirk is een kolossale gok. Ja, die druk voelde hij wel, zegt de regisseur in gesprek met de Volkskrant.

Recensie van Dunkirk (****)
De verdienste van Christopher Nolan: hij laat zijn kijker zintuiglijk ervaren hoe futiel het leven van een enkele soldaat is. De afgewisselde perspectieven smelten samen tot één universele oorlogservaring. Recensent Bor Beekman geeft Dunkirk vier sterren.


Meer over