Buchmesse

Fernando Pessoa heeft eens van Europa gezegd: 'Het gezicht waarmee het kijkt, is Portugal.' In Frankfurt, op de Buchmesse, is het deze week omgekeerd....

Portugal is dit jaar Schwerpunkt. In het door Luisa Pacheco Marques ontworpen paviljoen dat - aan een kant opgetild - scheef te midden van het glas en beton van de beurs staat, maakt de bezoeker kennis met de Portugese literatuur. Maar door oude zeekaarten, scheepstekeningen en een door computers gesimuleerde onderwatershow wordt hij er aan herinnerd dat Portugal ooit ook een zeevarende natie was, steeds op zoek naar nieuwe koloniën.

Schwerpunkt Portugal betekent dat dit jaar veertig Portugese boeken in het Duits zijn vertaald. Dat is veel, bewonderenswaardig veel, maar tussen de driehonderdduizend boeken die hier zijn uitgestald, vallen ze bijna in het niet.

In het aanbod van nieuwe Duitse boeken valt op dat er vaak wordt teruggeblikt. Deze beurs lijkt de stelling te bevestigen dat schrijven herinneren is. Op bijzondere wijze gaf de Oostenrijkse schrijver Raoul Schrott vorm aan dat idee. Hij blies eeuwenoude gedichten nieuw leven in, zodat het lijkt alsof ze onlangs zijn geschreven. Zijn Die Erfindung der Poesie - Gedichte aus den ersten viertausend Jahren trok veel aandacht.

Enkele Duitse schijvers kijken terug op hun jeugd of hun jonge jaren. Günter Kunert, die eind jaren zeventig werd gedwongen Oost-Duitsland te verlaten, heeft in Erwachsenenspiele zijn herinneringen aan de DDR opgeschreven. En hoe het was om in de jaren vijftig kind in de DDR te zijn, vertelt Christoph Hein in Von allem Anfang an. Friedrich Christian Delius keert in Amerikahaus und der Tanz um die Frauen terug naar het jaar 1966 in West-Berlijn, toen daar voor het eerst werd gedemonstreerd tegen Amerika vanwege de oorlog in Vietnam.

Er zijn ook enkele bijzondere data die hebben geleid tot boeken. Günter Grass is gisteren 70 jaar geworden. Grass, in Duitsland veel bekritiseerd onder andere vanwege zijn laatste roman over de Duitse vereniging, wordt thans in kranten en weekbladen zoveel geïnterviewd en geportretteerd dat Die Tageszeitung uit Berlijn schreef: 'Des te verrassender dat hij nu, bij zijn zeventigste verjaardag, zijn rehabilitatie en promotie beleeft.'

De uitgeverij Steidl, die Grass' laatste roman publiceerde, begeleidt deze verjaardag met verscheidene boeken. Er is het prachtig uitgevoerde Fundsachen für Nichtleser, waarin Grass zijn kleine gedichten over alledaagse dingen illustreert met door hem gemaakte aquarellen. Tekenen en schrijven gaan goed samen, heeft hij onlangs gezegd. In dit boek wordt het bewezen. Daarnaast is er een boek, Blech getrommelt, over hoe er door de jaren heen op het werk van Grass werd gereageerd. En verder verschijnt er een zestiendelige Werkausgabe met al zijn geschriften.

Grass, die in 1927 in Danzig (thans Gdansk) werd geboren en aanvankelijk beeldhouwer wilde worden, is vooral beroemd geworden door Die Blechtrommel uit 1959. Hij las er een jaar eerder uit voor tijdens een bijeenkomst van de 'Gruppe 47', destijds een losse vereniging van jonge veelbelovende schrijvers.

Ze presenteerden hun werk en kritiseerden elkaar. Soms kreeg iemand een prijs. In 1958 was dat Günter Grass. Het feit dat de 'Gruppe 47', die in 1967 werd opgeheven, vijftig jaar geleden voor het eerst bijeenkwam, heeft geleid tot enkele boeken over deze bijeenkomsten.

Bij de Duitse uitgeverijen zijn ook weer verschillende biografieën verschenen. Enig opzien baarde Die Liebkosungen des Tigers - Eine erotische Goethe Biographie. Hierin beweert Karl Hugo Pruys dat Goethe homoseksueel zou zijn geweest. In Duitsland wordt die bewering niet erg serieus genomen, maar op de Buchmesse heeft Pruys zijn these verdedigd. In elk geval moet dit nader worden onderzocht, vindt hij, want de huidige lezers hebben het recht te weten wie Goethe nu precies was. Vast staat volgens hem wel dat Goethe niet de 'geboren minnaar van vrouwen' is geweest, zoals steeds wordt beweerd.

Jan Luijten

Meer over