Boeken

Breed opgezette biografie van Jan Tinbergen, de econoom die aan de basis stond van onze bestuurscultuur ★★★☆☆

Historicus Erwin Dekker schreef een relevante biografie van de nog altijd invloedrijke econoom Jan Tinbergen. Hoe de man zelf aankeek tegen de controverse rond zijn werk, wordt helaas niet duidelijk.

null Beeld Martyn F. Overweel
Beeld Martyn F. Overweel

In ons land bepalen de modellen van het Centraal Planbureau (CPB) in belangrijke mate de marges van de politiek, meer dan in enig ander democratisch land. Van het doorrekenen van de verkiezingsprogramma’s van partijen tot de uitvoering van het beleid door de ministeries. De invloed van Jan Tinbergen op deze bestuurlijke cultuur is groot geweest, zo blijkt uit de biografie Jan Tinbergen Een econoom op zoek naar vrede door de Rotterdamse historicus Erwin Dekker.

Jan Tinbergen (1903-1994) was na de Tweede Wereldoorlog de eerste directeur van het CPB en was verbonden aan de Nederlandse Economische Hogeschool (een voorloper van de Erasmus Universiteit). In 1969 ontving hij als eerste de Nobelprijs voor de economie, voor zijn pogingen om de economie van landen in modellen te vatten. Hij werd een invloedrijke man. ‘Het klinkt niet sexy, maar Tinbergen was de belangrijkste economische bureaucraat van de twintigste eeuw’, aldus Dekker.

Economie was lange tijd vooral een beschrijvende wetenschap. Denk aan de ‘onzichtbare hand’ van Adam Smith, van de vrije markt die zou leiden tot een optimum; of aan de noodzakelijke ineenstorting van het kapitalisme zoals Karl Marx die voorspelde. In de 19de eeuw ondernamen economen steeds vaker pogingen om het economische leven te vatten in wiskundige modellen, waarmee we de economie zouden kunnen sturen.

Tinbergen werd bekend als econometrist, het vakgebied dat economie, statistiek en wiskunde met elkaar verbindt. Hij maakte de eerste constructie ooit van een macro-economisch model van een nationale economie. Tinbergen groeide op in een sociaal-democratisch milieu en werd gevormd bij de Arbeiders Jeugd Centrale door leiders als Koos Vorrink, de voorzitter van deze AJC en na de oorlog van de PvdA, waarin Tinbergen eveneens actief werd.

Invloedrijk plan

Eind jaren twintig ging hij werken bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). In 1935 was Tinbergen architect van het Plan van de Arbeid, waarmee de sociaal-democraten het land uit de economische crisis wilden halen. Een plan waarvoor toen onvoldoende politieke steun was, maar dat toch van grote invloed is geweest. Onderdeel van het plan was een model dat de dynamiek beschreef van onze economie en hoe die zou veranderen als bepaalde beleidsmaatregelen werden genomen.

Jan Tinbergen Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Jan TinbergenBeeld Hollandse Hoogte / ANP

Een ander element van dit plansocialisme was om experts een centrale rol te geven en de ordening van de economie niet langer over te laten aan politici: ‘Aangezien in het parlement niet voldoende kennis en kunde aanwezig was om goed economisch beleid te ontwerpen en uit te voeren, moest dit type beleid uit handen worden genomen van de volksvertegenwoordiging’, zo vat Dekker de opvatting van Tinbergen samen.

Sexy of niet, Jan Tinbergen is zonder twijfel een van de invloedrijkste Nederlanders van de 20ste eeuw. Zijn ideeën kregen vorm in het CBS, het CPB en de Sociaal-Economische Raad (SER), het overlegorgaan van werkgevers, werknemers en overheid. Een ‘tweede parlement’ dat het economische beleid volgens Tinbergen uit de ondeskundige en ideologische Tweede Kamer zou moeten houden.

Ook internationaal was Jan Tinbergen een grootheid, die actief was in allerlei ontwikkelingsorganisaties. Zijn vingerafdruk is terug te vinden op het IMF en de Wereldbank. Als ontwikkelingseconoom trad hij op als adviseur in landen als India, Turkije en Indonesië. Daar botste zijn ideaal van deskundigenbestuur niet zelden op de belangen van autoritaire leiders, die ook weinig boodschap hadden aan zijn sociaal-democratische opvattingen.

Expertscultuur

Erwin Dekker koos niet alleen voor de vorm van een biografie omdat hij het leven van Jan Tinbergen wilde beschrijven, maar vooral om via de persoon inzicht te krijgen in zijn werk. Door Tinbergens verhaal te vertellen wil Dekker de opkomst van de expertscultuur beter begrijpen, en wat die heeft betekend voor ons economische beleid en de democratie. Het is een manier om de geschiedenis van de economie tot leven te brengen.

Tinbergen dronk en rookte niet, bezat geen auto en leefde bijzonder zuinig. Tegelijkertijd verkeerde hij met groot gemak onder de groten der aarde. Veelzeggend is het bezoek van de Russische oud-president Gorbatsjov bij de econoom thuis in Den Haag, in 1992 tijdens een officieel bezoek aan ons land. Dekker besteedt terecht veel aandacht aan de diplomatieke activiteiten van Tinbergen, die steeds toenadering bleef zoeken tot de Sovjet-Unie.

Controversieel

Zijn werk is ook altijd controversieel geweest. Hij kreeg al kritiek van zijn wetenschappelijke leermeester Ehrenfest, die vond dat hij de wetenschap te veel tot een instrument van de politiek maakte. Zijn politieke voorbeeld Vorrink waarschuwde hem dat hij niet alleen met de blik van de econoom moest kijken. Collega-economen uitten openlijk twijfels over het democratische karakter van zijn bestuur door experts.

Het zou interessant zijn om te zien hoe Tinbergen zelf aankeek tegen de tegenstellingen tussen zijn wetenschap en de politieke praktijk en hoe hij omging met de kritiek op het democratische gehalte van zijn werk. Daar had deze biografie meer inzicht in kunnen bieden, maar die kans heeft Dekker te weinig gegrepen. Zijn boek had aan kracht gewonnen als we de reacties en twijfels van de meester op de kritiek meer hadden meebeleefd.

‘Tinbergen dacht dat econometrie ingezet kon worden als een scheidsrechter in politiek-economische discussies’, stelt Dekker. Hij is de man van het plan. Daarmee is dit boek relevant voor de actuele discussie over de bestuurscultuur, waarin kritiek is op het idee dat experts het altijd beter weten en de roep klinkt om meer politiek debat. De vraag is hoe we moeten omgaan met de bestuurlijke erfenis van Jan Tinbergen.

Ronald van Raak is hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

null Beeld Boom
Beeld Boom

Erwin Dekker: Jan Tinbergen – Een econoom op zoek naar vrede. Boom; 448 pagina’s; € 39,90.

Meer over