Nieuws

Boekwetenschappers vrezen voor de toekomst van de papieren collectie van de Koninklijke Bibliotheek

De KB heeft het actieve conservatorschap van de collectie beëindigd.

Blokdrukpapier (sitspapier). Italië, ca. 1780. Beeld Koninklijke Bibliotheek
Blokdrukpapier (sitspapier). Italië, ca. 1780.Beeld Koninklijke Bibliotheek

De Duitse boekwetenschapper Daniël Bellingradt slaakte begin december een noodkreet. ‘Red de papieren collectie van de Koninklijke Bibliotheek (Den Haag)’, twitterde hij. Hij riep collega’s op een petitie te tekenen tegen de teloorgang van de papierhistorische collectie van de KB, de nationale bibliotheek. Volgens Bellingradt dreigt die in vergetelheid te raken doordat de KB het actieve conservatorschap heeft beëindigd. Bovendien is er geen aanschafbudget meer, waardoor de verzameling niet meer wordt uitgebreid.

In korte tijd tekenden bijna duizend Nederlandse en internationale wetenschappers en andere in papier geïnteresseerden de petitie, onder wie enkele KB-medewerkers. Ook de laatste conservator van de collectie, Henk Porck, die in 2016 met pensioen ging, steunde de smeekbede: ‘Het betekent een groot verlies als deze waardevolle collectie in de steek wordt gelaten.’

De KB, opgericht in 1798, streeft ernaar om van alles wat er in en over Nederland wordt gepubliceerd een exemplaar te bewaren. Ze beheert 7 miljoen items, waaronder een aantal bijzondere collecties. De papierhistorische collectie is met 45 duizend objecten een van de grootste collecties ter wereld over de geschiedenis van de fabricage en het gebruik van papier. Ze bevat naast wetenschappelijke boeken en tijdschriften over papier ook objecten, zoals schepramen, en een uitgebreide verzameling monsters van papier, waaronder zelfs sinterklaasinpakpapier.

‘De collectie is van groot belang voor internationaal onderzoek naar papiergeschiedenis’, zegt wetenschapper Daniël Bellingradt. ‘Het Nederlandse papier was wereldberoemd in de 18de eeuw. Dit zou belangrijk cultureel erfgoed moeten zijn, wat goed wordt onderhouden en uitgebreid.’

Waarom kwam Bellingradt nu pas met zijn petitie, terwijl er al vier jaar geen conservator meer is? ‘Ik kreeg die informatie van interne bronnen bij de KB en pas sinds mijn bericht op Twitter heeft de papierhistorische wereld duidelijkheid.’ Oud-conservator Porck: ‘Mij was op het moment van mijn pensioen en ook in de vier jaar hierna niet duidelijk dat ik geen opvolger zou krijgen.’

Het hoofd collecties van de KB, Lucinda Jones, erkent dat de communicatie beter had gekund. Maar de indruk die de petitie wekt, is volgens haar onjuist. ‘‘Red de collectie’ impliceert dat we haar weg zouden doen, maar dat is juist niet het geval. We zijn bezig met de catalogisering van de collectie, die we zo beter in kaart brengen.’

Marmerpapier. Kammarmer, extra getrokken, ca. 1800. Beeld Koninklijke Biblitheek
Marmerpapier. Kammarmer, extra getrokken, ca. 1800.Beeld Koninklijke Biblitheek

Het besluit is volgens Jones al in 2016 genomen. ‘Sinds 2015 vaart de KB een koers die is gericht op het realiseren van de nationale digitale bibliotheek. Sindsdien heeft de KB een regierol binnen de openbare bibliotheeksector. De taken van de KB zijn dus sterk verbreed.’ De KB is niet alleen maar verantwoordelijk voor het beheer en behoud van haar collecties, maar zet zich eveneens in voor maatschappelijke opgaven als leesbevordering en digitale geletterdheid.

Vanwege de digitalisering van de samenleving besteedt de KB meer aandacht aan de digitale collectie. Websites, als deel daarvan, vormen een vluchtiger vorm van erfgoed. Het collectioneren is daardoor uitdagender dan bij een bestaande collectie, zoals de papierhistorische.

Een actief conservatorschap van een zeer specialistische collectie past niet in het huidige beleid van de KB, aldus Jones. ‘De KB kan niet alles doen. We moeten soms dit soort pijnlijke keuzes maken. Voor specialistische collecties als deze richten we ons op het behoud, beheer en het goed vindbaar maken ervan.’ Jones begrijpt dat sommige collega’s moeite hebben met dit besluit. ‘Onze medewerkers zijn gepassioneerd over hun vakgebied, maar zien niet altijd het grotere beleidsplaatje.’

Blokdrukpapier (sitspapier), toegepast als omslag, ca. 1820. Beeld Koninklijke Bibliotheek
Blokdrukpapier (sitspapier), toegepast als omslag, ca. 1820.Beeld Koninklijke Bibliotheek

Voor zeven andere bijzondere collecties zijn wel conservatoren aangesteld, zoals voor middeleeuwse handschriften. De KB weegt de grootte en reikwijdte van collecties mee, naast de overige taken die de nationale bibliotheek moet vervullen. De papierhistorische collectie heeft daarom geen nieuwe conservator gekregen.

Alleen catalogisering is een gevaar, waarschuwt Lisa Kuitert, hoogleraar boekwetenschap aan de UvA. ‘Een collectie is meer dan een catalogus, het gaat om het materiaal en om het onderzoeken van dat materiaal.’ Oud-KB’er Porck benadrukt dat hij als conservator niet alleen een gids voor de gebruikers was, maar ook als ‘ambassadeur’ de collectie naar buiten toe presenteerde. ‘Zo wordt een collectie niet vergeten in het magazijn en blijft ze levend.’

Blokdrukpapier (sitspapier). ‘Chez Les Associe’, Parijs, ca. 1790. Beeld Koninklijke Bibliotheek
Blokdrukpapier (sitspapier). ‘Chez Les Associe’, Parijs, ca. 1790.Beeld Koninklijke Bibliotheek

Bram Bouwens, historicus aan de Universiteit Utrecht en voorzitter van de Stichting Papiergeschiedenis Nederland, heeft tijdens zijn promotieonderzoek over de Nederlandse papierindustrie veel aan de kennis van de conservator gehad. ‘Eerst dacht ik dat ik niets kon vinden voor mijn promotie, maar het vakkundig advies van de conservator heeft me op weg geholpen. Zonder aankopen hou je de wetenschappelijke ontwikkelingen niet bij en stolt de kennis.’

Volgens Bellingradt is de materiële kant van de papierhistorische collectie van grote waarde. ‘Binnenkort is de productie van papier iets van het verleden en juist daarom is deze collectie voor toekomstige generaties van groot belang. Maar dan moeten die generaties wel van haar bestaan af weten.’

Geen conservator meer

Over anderhalf jaar gaat de conservator van de collectie boekbanden, een collectie met handgebonden boekbanden vanaf de 14de eeuw, met pensioen en ook hij zal geen opvolger hebben. Ook deze collectie past niet meer in het huidige conservatorenbeleid van de KB. Op de vraag of de KB kiest voor haar digitale collectie antwoordde Lucinda Jones dat het niet ‘of of’ is, maar dat sommige collecties een actiever conservatorschap nodig hebben dan andere.

Meer over