beste boeken2021

Boekenjaar 2021 is het jaar van vervagende grenzen

Het beste boek van 2021 (volgens de boekenredactie van de Volkskrant) is een roman van de ouderwetse soort; alles is verzonnen. In de rest van de top-51 zie je de grenzen tussen genres juist vervagen.

Wilma de Rek
null Beeld Claudie de Cleen
Beeld Claudie de Cleen

De geschiedenis wordt geschreven door winnaars en lijstjes zijn de pilaren onder hun eeuwige roem. Oké, misschien is ‘pilaar’ een iets te robuuste metafoor (wie weet nog welk boek we in 2020 tot beste boek van het jaar uitriepen?* En in 2019?** En in 2018?***) en eeuwige roem bestaat niet, maar de strijd tegen vergetelheid begint wél met lijstjes, bijvoorbeeld met deze lijst van beste boeken van 2021 volgens de boekenredactie van de Volkskrant.

Het literaire jaar 2021 startte in mineur, met gesloten boekhandels, afhaalloketten en andere virusellende waarvan iedereen zeker wist dat die aan het einde van het jaar beslist voorbij zou zijn. In het eerste kwartaal leden fysieke boekhandels zware verliezen. Mensen schaften wel boeken aan maar deden dat vooral via Bol, al wisten steeds meer lezers in de loop van het jaar ook hun eigen boekhandel digitaal te vinden – heeft corona toch nog iets goeds opgeleverd.

Al met al kijkt de boekenbranche ondanks de beroerde start terug op een prima jaar, waarin zelfs meer boeken werden verkocht dan de jaren ervoor. Ook fijn: de Nederlandstalige literatuur zit in de lift, iets wat je terugziet in onze lijst van 51 beste boeken, die riant is gevuld met Nederlandstalige fictie (en trouwens ook opvallend veel dichtbundels telt).

Maar de onbetwiste nummer 1 komt uit het buitenland, namelijk de VS. Het is Kruispunt van Jonathan Franzen. Op pagina 512 (ja, dikke pil) koopt een van de hoofdpersonen vlak voor ze het vliegtuig instapt een paperback van Muriel Spark. Hoewel ze op dat moment behoorlijk wat aan haar hoofd heeft, verliest ze zich er onmiddellijk in. ‘Het lezen van een roman was een droom die robuuster was dan andere soorten dromen’, laat Franzen haar denken. ‘Je kon er midden op een bladzij mee stoppen om er later weer naadloos mee verder te gaan.’

Kruispunt is een roman van de ouderwetse soort. Een geheel verzonnen vertelling, over mensen die dus niet bestaan, maar van wie je na lezing van het boek meer weet dan van je buurvrouw, vader of geliefde. Jonathan Franzen vertelt zijn verhaal vanuit de perspectieven van vijf personages: twee ouders en drie van hun kinderen.

‘Ik ben van mening dat je dichter bij een personage komt wanneer die in de derde persoon tot je komt, dan via de ik-vorm’, zei hij een paar maanden terug in het mooie interview dat Hans Bouman met hem had. ‘In de regel schept de eerste persoon juist afstand, omdat er verwarring bestaat tussen auteur en personage. In de derde persoon is het duidelijk: er is een auteur, maar die is totaal onzichtbaar, dus word je als lezer op een directe wijze in contact gebracht met het bewustzijn van iemand anders. Ik denk dat vertellen in de derde persoon een van de geweldigste artistieke uitvindingen is in de geschiedenis van de mensheid.’ Hoe meer een personage op hemzelf lijkt, hoe moeilijker hij het heeft, zei Franzen ook nog.

Daar denken nogal wat schrijvers heel anders over, zoals deze top-51 laat zien. 2021 is het jaar van verder vervagende grenzen. Zo noemt Antonio Scurati zijn boeken over de Italiaanse dictator Mussolini ‘romans’, maar benadrukt hij dat alles wat erin staat, echt is gebeurd. Of neem de overvloedig aanwezige autobiografische boeken. Zijn de romans van bijvoorbeeld Yiyun Li, Dolores Prato of Katixa Agirre wel echt romans, of kun je ze beter essays noemen? Of memoirs? In hoeverre valt de ‘ik’ in het boek samen met de auteursnaam op het omslag? Wat lézen we nou eigenlijk, fictie of non-fictie?

Misschien is het beste antwoord op die vraag wel een wedervraag: doet het ertoe? Ach nee. Wat ertoe doet is dat alle schrijvers in deze top-51 met hun woorden werelden creëren waarin je je geheel kunt verliezen; robuuste dromen waarin het aangenaam toeven is.

Of niet natuurlijk.

* Zomer van Ali Smith. Op 2 stond De jaren van Annie Ernaux en op 3 De Effingers van Gabriele Tergit.

** She Said van Jodi Kantor en Megan Twohey, de weerslag van hun speurtocht die filmmagnaat Harvey Weinstein ten val zou brengen. De journalisten wonnen er – naast een eervolle eerste plaats in de Volkskrant-lijst – de Pulitzerprijs mee.

*** Asymmetrie van Lisa Halliday. Ze was in haar jonge jaren een tijdje de minnares van Philip Roth, maar daar ging haar boek heus niet over. Haar boek ging over een jonge vrouw die een verhouding had met een oude Joods-Amerikaanse schrijver die nooit de Nobelprijs voor Literatuur won.

Meer over