Boeken

Blake Bailey schreef een onthutsend intieme biografie over Philip Roth ★★★★★

In bedrieglijk achteloos proza brengt biograaf Blake Bailey Philip Roth in al zijn grootsheid en kleinzieligheid zo dichtbij als het maar kan, schrijft Connie Palmen, zelf groot liefhebber van de ‘schunnige, dwangmatig masturberende, wraakzuchtige, overspelige, door en door Amerikaanse schrijver’.

null Beeld Claudie de Cleen
Beeld Claudie de Cleen

Lezen is intiem. Toch roept niet elk boek het verlangen naar de schrijver op. De klassiek geworden verzuchting van Holden Caulfield in The Catcher in the Rye, gaat over romans die dat wel doen. ‘Wat mij echt omver blaast is een boek waarvan je, nadat je het helemaal gelezen hebt, zou willen dat de auteur die het geschreven heeft een ontzettend goede vriend van je is, en je hem kon bellen wanneer je maar wilde.’

Philip Roth schreef dit soort boeken. Als hij in maart 2013 zijn tachtigste verjaardag viert in zijn geboorteplaats Newark, New Jersey, houdt hij in het plaatselijke museum een toespraak met de titel ‘De meedogenloze intimiteit van fictie’. Hij doelt op de pure lichamelijkheid van een roman, de missie van de schrijver om een persoon, een wereld, tot leven te brengen. Dat lukt alleen als de schrijver zich concentreert op de alledaagse gegevens van een uniek bestaan en zich tot in het merg voorstelt hoe een leven echt was.

Om het belang van het detail in de fictie te illustreren haalt hij een herinnering op aan de oorlogstijd, hoe tussen 1941 en 1945 achter de ramen van talloze woningen in de wijk waarin hij opgroeide, een vlaggetje met een gouden ster hing, het teken dat een zoon, vader of echtgenoot gesneuveld was. De jongen die schrijver zal worden passeert dagelijks de met verlies gebrandmerkte huizen en hij stelt zich voor hoe het daarbinnen is, hoe de overgebleven gezinsleden lijden, ze ’s avonds in rouw bij elkaar zitten, huilend naar bed gaan en elke ochtend in ontzetting wakker worden. Op elke alinea in zijn toespraak heeft Roth een vlaggetje met een gouden ster geplant. Met een door moed verworven eerlijkheid schemert er de pijn van het verlies van geliefden en vrienden in door, de melancholie om wat verdwenen is, en de nabijheid van het grote afscheid dat zijn zinnen als een schaduw vooruit werpen.

Favoriet boek

Roth heeft nooit verhuld dat Sabbaths theater tot zijn favoriete boeken behoort, het is daarom niet verwonderlijk dat hij de roman in een van zijn laatste redevoeringen centraal stelt en de spot richt op de persoonlijkheid van de onvergeeflijk zondige Mickey Sabbath, een van zijn vele alter ego’s. Sabbaths theater uit 1995 is een bittere komedie rondom mislukkingen, zelfmoord, lust, ongehoorzaamheid, de doden en de dood. Sabbath, een uitgerangeerde poppenspeler en dramadocent, ontslagen vanwege grensoverschrijdend gedrag met een studente, is tegelijkertijd verdrietig om iedereen die hij verloor en vrolijk verheugd om de eindigheid van zijn eigen bestaan, gekleurd als het is door gemis, rouw en de tragische bespottelijkheid van het verval.

In zijn toespraak bestempelt Roth de onhandelbare Sabbath als een man die immuun is geworden voor de betuttelende, corrigerende behandelingen door zijn omgeving, een spotter die een opstandige manier van leven verkiest boven brave volgzaamheid. Hij wil en kan niet buigen voor de regels van fatsoen, discretie en goede smaak. ‘Een leven van onveranderlijke onmin is de beste voorbereiding die hij kent op de dood. In zijn onvermogen zich aan te passen vindt hij zijn waarheid’, zegt Roth over zijn personage.

Om deze bijzondere verjaardag luister bij te zetten, bevinden zijn beste vrienden zich onder de honderden aanwezigen, en zij begrijpen beter dan wie dan ook dat Roth het over zichzelf heeft. De lofrede op de opstandige ongehoorzaamheid van Sabbath is een apologie: zo heb ik geleefd, ik kon niet anders. Het genie, het talent en de obsessieve eigenzinnigheid van een schrijver hebben een prijs, en Roth heeft de prijs betaald met dat ene doel voor ogen: zijn waarheid vinden en er trouw aan zijn.

Phlip Roth met zijn vader Herman en zijn oudere broer Sandy in het badplaatsje Bradley Beach, omstreeks 1937. Beeld Erven Philip Roth
Phlip Roth met zijn vader Herman en zijn oudere broer Sandy in het badplaatsje Bradley Beach, omstreeks 1937.Beeld Erven Philip Roth

Als hij daar staat in het museum van de immigrantenstad waar hij in 1933 werd geboren als jongste zoon van tweede generatie Joods-Amerikaanse ouders, er door liefde verstikt opgroeide met zijn vader Herman, zijn moeder Bess en zijn broer Sandy, is het drie jaar geleden dat hij wereldkundig heeft gemaakt geen fictie meer te zullen schrijven. Hij heeft zich langer dan een halve eeuw toegelegd op de weerspannige kunst van de roman, schreef 31 boeken, diepte dagelijks dingen, gezichten, bewegingen, gevoelens op uit zijn geheugen, bedwelmd als hij was door de ‘hypnotiserende stoffelijkheid van de wereld’, zette alles wat hij aan verbeeldingskracht had in om levens te doorgronden en te begrijpen, en hield zich in dit zware, schitterende schrijversbestaan overeind met neergekrabbelde mantra’s (‘Zitten blijven’), strijdlustige aanmaningen (‘Ik laat me er niet onder krijgen’), herhaalde credo’s (‘Laat het weerzinwekkende toe’) totdat hij op was.

‘The battle is over’ schreef hij op een post-it en plakte die naast zijn computer. De strijd is gestreden. De apologieën, aanmoedigingen en manifesten verraden hoe intensief, wezenlijk en eenzaam het schrijven is geweest. Vreugde en last ineen, een vervulling die hem tegelijkertijd maakte en verwoestte.

De aankondiging dat Roth stopte met schrijven, herinner ik me zoals anderen zich het bericht van de moord op Kennedy herinneren.

Roth (26) met de kat Allegra, Manhattan, 1959. Beeld Erven Philip Roth
Roth (26) met de kat Allegra, Manhattan, 1959.Beeld Erven Philip Roth

Onbetamelijk grote liefde

Er valt iets uit te leggen wanneer je als vrouw je onbetamelijk grote liefde betuigt voor een schunnige, wellustige, door seks geobsedeerde, dwangmatig masturberende, wraakzuchtige, van misogynie beschuldigde, overspelige, door en door Amerikaanse schrijver, maar ik hou van Philip Roth. Hij is een van de intiemste, waarachtigste en onverbiddelijkste schrijvers die ik ken en ik krijg er al meer dan 45 jaar geen genoeg van hem op te zoeken in zijn spiegelpaleis, met hem te verkeren in een van zijn talloze vermommingen, te genieten van zijn scherpe intelligentie, zijn weergaloze humor en zijn lef, weer onder de indruk te raken van de stilistische bravoure waarmee hij de hilarische en tragische strapatsen van de op hem lijkende personages beschrijft, om ondanks alles te vallen voor zijn vuilbekkende alter ego’s, woedende dubbelgangers, wraakzuchtige afsplitsingen, depressieve stand-ins. De maskers worden meestal gedragen door een neurotische schrijver, slaaf van een gierend libido en van een veeleisende muze, verscheurd door innerlijke conflicten, weifelend tussen trouw en verraad, vrijheid en verantwoordelijkheid, overgave en onthechting.

Het oeuvre is een smeltkroes van genres, van bekentenissen, memoires, historische romans, verhalen, novelles, literaire pastiches en groteske parodieën, met als enige constante Roths onvermoeibare onderzoek naar de gevaarlijke en verwarrende band tussen fictie en werkelijkheid, verzonnen en echt, naar de roofzuchtige en scheppende macht van de verbeelding, naar het onthutsende gevolg van valse beschuldigingen, verdraaide feiten, bedrog, roddels en zwartmakerij en uiteindelijk naar de tegenstrijdigheden van goed en kwaad. Er diep van overtuigd dat we alleen door fictie het leven kunnen begrijpen en dat de waarheid uiteindelijk is wat we er met onze verbeelding van maken, heeft hij zijn leven gewijd aan het zo diep, onverbiddelijk en goed mogelijk kennen ervan.

 Roth met zijn ouders Herman en Bess tijdens een potje croquet. Beeld Barbara C. Sproul
Roth met zijn ouders Herman en Bess tijdens een potje croquet.Beeld Barbara C. Sproul

Voor een schrijver die voortdurend speelt met het autobiografische, mag het verbazing wekken dat juist de biografie het in zijn oeuvre regelmatig moet ontgelden. Zo schimpend en ironisch hij er onder meer in Exit Ghost over schrijft, zo lofrijk opent zijn geliefde rivaal John Updike een essay over het vermaledijde genre. De wellicht belangrijkste en achtenswaardige reden waarom wij literaire biografieën lezen, zegt Updike, is dat we ernaar verlangen onze intimiteit met de schrijver voort te zetten, om nog langer in de nabijheid te kunnen vertoeven van de stem en de geest van iemand van wie we zijn gaan houden.

Verlangen naar nabijheid

De vaak onthutsend intieme biografie van Blake Bailey komt ruimschoots aan dit verlangen naar nabijheid tegemoet. In 1.000 pagina’s brengt hij Philip Roth in al zijn grootsheid en kleinzieligheid zo dichtbij als het maar kan, in een bedrieglijk achteloos proza dat met hetzelfde gemak geschreven lijkt als de schijnbare eenvoud waarmee Roth in zijn romans de lezer vervoert, met een bedrieglijk onopgesmukt proza, een stroom zinnen die nergens hapert, maar waarvan de biografie eens te meer duidelijk maakt hoe de meeslepende kracht ervan het resultaat is van eindeloos schaven, urenlange voorleessessies, herhaaldelijk bewerkte versies, opgevolgde adviezen van bevriende lezers en het voortdurend fijnslijpen van zinnen. De geautoriseerde biografie is het resultaat van een jarenlange, intensieve samenwerking tussen de twee schrijvers, waardoor hij details bevat uit het leven van Roth die alleen hijzelf aan zijn biograaf toevertrouwd kan hebben.

 Voor Life ging Roth op de foto met een portret van Kafka. Beeld Bob Peterson
Voor Life ging Roth op de foto met een portret van Kafka.Beeld Bob Peterson

Omdat de zegen van Roth op de biografie rust, kan Blake Bailey zich een zekere onbeschaamdheid permitteren waarmee een wetenschapper nooit was weggekomen. Hoewel ogenschijnlijk onschadelijk gemaakt in smeuïge terzijdes, staan in de noten de onthullingen waarvoor een academische literatuuronderzoeker terugdeinst, zoals welke mannen en vrouwen – weliswaar soms onder pseudoniem – uit het echte leven de inspiratiebron vormden voor de bonte stoet personages in de romans. Alsof het een vertrouwelijk onderonsje tussen biograaf en lezer betreft, komen ze tegemoet aan ons heimelijke verlangen te willen weten wie wie is, welke scènes in het echt hebben plaatsgevonden, naar roddel en achterklap en ze leggen ongehinderd de gevaarlijk geachte verbintenis tussen de werkelijkheid en het werk van de auteur bloot.

Mocht iemand Roth in zijn leven hebben dwarsgezeten of gekrenkt, dan konden er jaren over heen gaan, maar er kwam een moment waarop hij afrekende met zijn kwelgeesten door ze te kijk te zetten in een van zijn romans. Van twee vrouwen uit het leven van Philip Roth was genoegzaam bekend dat ze een invloedrijke en helaas kwalijke rol in zijn leven speelden en vervolgens in een of meerdere boeken van hem gerothed werden: Maggie Martinson en Claire Bloom.

Martinson ontmoet hij op zijn drieëntwintigste, net afgestudeerd, en met rugpijn uit dienst ontslagen. Ze is een vijf jaar oudere, gescheiden, uit de ouderlijke macht ontzette moeder van twee kinderen, incestslachtoffer van een alcoholistische vader die ze aangeeft en die zelfmoord pleegt en ze zal de komende elf jaar zijn prille volwassenheid veranderen in een hel. Ze ontpopt zich als een verdorven, gewetenloze, manipulatieve hysterica die hem met de gekochte urine van een thuisloze vrouw bedriegt door hem te doen geloven dat ze zwanger is en hem zo tot een huwelijk dwingt. De langdurige verbintenis met de Engelse actrice Claire Bloom kent een zekere gelukzalige gezapigheid, maar zij slaagt erin de rest van zijn leven te vergallen door na hun scheiding Roth zwart te maken in haar kwaadaardige memoires.

Talloze vrouwen, minnaressen, hoeren

Het was verrassend noch choquerend om in de biografie te lezen over de talloze vrouwen, minnaressen, hoeren, overspelige seks, maar de mate waarin Roth werd gekweld door het ongebreidelde verlangen rekeningen te vereffenen met mensen die hem ooit verraadden, teleurstelden, in de steek lieten of kwetsten, was onthutsend. De pijn die achter de rancune schuilging, greep me aan, omdat ik weet dat het verlangen naar vergelding de keerzijde is van een in het leven lijdzaam verdragen, teisterende machteloosheid.

Om een van de grootste schrijvers van Amerika te worden moest Philip Roth de aardige, deugdzame, lieve joodse jongen in zichzelf vermoorden, maar de moord slaagde alleen in de fictie. Uit zijn mislukte huwelijken, verbroken vriendschappen, geschonden vertrouwen en het immense verdriet dat hij had wanneer hem onrecht werd gedaan of wanneer intieme relaties werden verbroken, blijkt dat het hem alleen op papier lukte gehoor te geven aan de opdracht die zijn psychiater hem regelmatig gaf: ‘Je moet voor jezelf opkomen!’

Een van de laatste foto’s die van Roth zijn genomen, op 22 april 2018, precies een maand voordat hij overleed. Hij was weg van Lisa Hallidays dochtertje Stella, hier op visite bij Roth in zijn appartement in de Upper West Side. Beeld Theo Collier
Een van de laatste foto’s die van Roth zijn genomen, op 22 april 2018, precies een maand voordat hij overleed. Hij was weg van Lisa Hallidays dochtertje Stella, hier op visite bij Roth in zijn appartement in de Upper West Side.Beeld Theo Collier

Roth was een van de drie levende schrijvers die de eer te beurt viel opgenomen te worden in The Library of America. Het slotdeel van de volledige heruitgave van zijn werk bevat de non-fictie en wat interviews die hij uitkoos en bijeenbracht onder de titel ‘Waarom schrijven?’ Het is de vraag waarmee hij zijn eigen bestaan onophoudelijk heeft onderzocht, en die voor hem samenviel met de vraag: waarom leven? Deze afsluiting van zijn oeuvre komt een jaar voor zijn dood in 2018 uit en is door hem voorzien van een ontroerende, persoonlijke verklaring. Net als Mickey Sabbath die de graven van zijn beminde doden bezoekt en zich bij ieder van hen aandient met de woorden ‘Hier ben ik’, zegt Philip Roth hetzelfde in zijn slotwoorden: ‘Hier ben ik, zonder de vermommingen en verzinsels en kunstgrepen van de roman. Hier ben ik, ontdaan van de goocheltrucs en ontbloot van al die maskers die mij de vrijheid van de verbeelding hebben geschonken die ik als schrijver van fictie heb kunnen opbrengen.’

Het verschil tussen de romanschrijver en de biograaf wordt enkele weken na het verschijnen van Roths biografie op een navrante manier duidelijk, wanneer Blake Bailey wordt beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag met studentes en van verkrachting. Philip Roth had het kunnen verzinnen.

null Beeld De Bezige Bij
Beeld De Bezige Bij

Blake Bailey: Philip Roth – De biografie. Uit het Engels vertaald door Lidwien Biekmann en Frank Lekens. De Bezige Bij; 1.036 pagina’s; € 49,99 (introductieprijs; na drie maanden €59,99).

Ter gelegenheid van deze biografie heeft De Bezige Bij ook de Nederlandse vertaling van Roths ‘Amerikaanse Trilogie’ (Amerikaanse Pastorale, Ik was getrouwd met een communist en De menselijke smet) opnieuw uitgebracht.

Biograaf beschuldigd van seksueel wangedrag, Amerikaanse uitgever stopt met boek

Biograaf Blake Bailey is in de Verenigde Staten onder vuur komen te liggen na beschuldigingen van seksueel wangedrag. Meerdere vrouwen zeggen dat hij grensoverschrijdend gedrag vertoonde toen hij in de jaren negentig hun docent Engels was op een school in New Orleans. Ook zou hij twee vrouwen hebben verkracht, in 2003 en 2015.

Reden voor Amerikaanse uitgever W.W. Norton om te stoppen met Bailey’s biografie van Philip Roth. Eerder zette de uitgeverij al de distributie en de tweede druk stop, nu schrappen ze de biografie volledig uit hun fonds. Bailey is vrij om een nieuwe uitgever te zoeken.

Hiermee is de toekomst van Roths biografie in de Verenigde Staten uiterst onzeker. Het is de eerste grote biografie van de schrijver, waarvoor hij Bailey persoonlijk aanwees in 2012. De Nederlandse vertaling blijft gewoon beschikbaar, laat De Bezige Bij weten in een reactie. De uitgeverij is zich bewust van de ‘complexiteit en pijn in een dergelijke gevoelige kwestie’, maar staat achter de inhoud van de biografie.

Meer over