Oog voor detail

Bijzonder: op dit schilderij houdt het meisje de lampion récht voor haar gezicht

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: de lampion.

Wieteke van Zeil
Paula Modersohn-Becker, Kinderen met lampionnen voor een huis, 1901 Beeld Kunsthandel Wolfgang Berner Berlijn
Paula Modersohn-Becker, Kinderen met lampionnen voor een huis, 1901Beeld Kunsthandel Wolfgang Berner Berlijn

Wat of wie ook is afgebeeld op een schilderij: je ziet het zoals de kunstenaar wil dat je het ziet. Daarom zie je weinig klungelige houdingen, ogen die net gesloten zijn omdat ze knipperden, of dingen die het zicht belemmeren. In schilderkunst bestaat geen toeval of photo bombing; alles is een keuze. Daarom vind ik het heerlijk hier een kind te zien dat een enorme lampion recht voor haar koppie houdt. Elke fotograaf had gezegd: ietsje lager vasthouden, alsjeblieft! Ik heb gezocht naar andere voorbeelden in schilderkunst, maar nergens zag ik een mens afgebeeld met een object recht voor z’n gezicht (als u voorbeelden kent, stuur ze me vooral toe!). Daarom vind ik het machtig dat deze kunstenaar, Paula Modersohn-Becker, de beslissing nam het kind zo af te beelden dat de lampion eigenlijk het onderwerp is. Dit is wat een kind kan doen, vanuit volstrekt begrijpelijke kinderlogica: ik heb een lampion, kijk maar! En dan recht voor je eigen gezicht houden. Van zo dichtbij gezien lijkt het bijna een kiekeboespel, maar ik denk dat het vooral kindertrots is. Modersohn-Becker laat dus de kinderblik de compositie bepalen van haar kunstwerk. Dat levert een onweerstaanbaar lief detail op.

oog:
totaalbeeld
Paula Modersohn-Becker, Kinderen met lampionnen voor een huis, 1901 Beeld Kunsthandel Wolfgang Berner Berlijn
oog:totaalbeeldPaula Modersohn-Becker, Kinderen met lampionnen voor een huis, 1901Beeld Kunsthandel Wolfgang Berner Berlijn

Een lampion als een gigantische marshmallow die van het stokje smelt, voor het gezicht van een meisje dat bestaat uit niet meer dan een perzikroze sikkelvorm, met een rood shirt en twee pofmouwtjes die ook op lampjes lijken. De manier waarop ze het stokje vasthoudt, stevig omhoog, met twee handen, verraadt ook trots: kijk wat ik heb, mijn lichtje. Met drie andere kinderen staat ze erop, heel modernistisch bestaan ze slechts uit een paar kleurvlakken – Modersohn-Becker speelde met abstractie, maar maakte nooit echt abstract werk – en of ze voor Sint-Maarten langskomen of een ander feest weten we niet, maar je wilt ze meteen snoep geven.

Lampions komen veel voor in de schilderkunst, en in Japanse prenten kun je geweldige exemplaren vinden, al zie je ze iets minder in combinatie met kinderen. Beroemd is het schilderij Carnation, Lily, Lily, Rose van John Singer Sargent en daaraan kun je meteen iets anders zien dat opvalt aan het Modersohn-lampionnenmeisje: het lijkt geen licht te geven. Die van Singer Sargent wel. Als je in een schilderij een lampion ziet, is dat vaak om te tonen hoe mooi het licht van die lampion op iets of iemand schijnt. Een echte kunstenaarstruc. Zoals Singer Sargents meisje hier verlicht wordt door de grote lampion die ze aan het aansteken is, die ook twee kleuren heeft; wit en roze-oranje. Dat roze-oranje licht valt prachtig op het geconcentreerde gezicht van het meisje. Maar niet bij Modersohn. Blijkbaar was een lichteffect niet haar doel, want van alle vier de kinderen in het schilderij is er maar een met een lampion die echt licht lijkt te geven.

Aan Modersohns andere kinderportretten is steeds te zien dat ze kinderen in hun eigen wereld verbeeldt: niet behagend, niet sociaal wenselijk, niet poserend. Hier voert ze het nog iets verder door. Deze kinderen gaan zo op in hun eigen kleine optocht, dat wij geluk hebben er even getuige van te mogen zijn.

Paula Modersohn-Becker, Kinderen met lampionnen voor een huis, 1901, olieverf en tempera op hardboard, 40,5 x 57,2 cm, Kunsthandel Wolfgang Berner Berlijn. Te zien in de expo Paula Modersohn-Becker in de Schirn Kunsthalle, Frankfurt, t/m 6 februari.

John Singer Sargent, Carnation, Lily, Lily, Rose (detail), 1885-86 Beeld Tate Modern, Londen
John Singer Sargent, Carnation, Lily, Lily, Rose (detail), 1885-86Beeld Tate Modern, Londen

John Singer Sargent, Carnation, Lily, Lily, Rose (detail), 1885-86, Tate Modern, Londen.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over