InterviewJan Hoek

Bij deze expositie krijgen de modellen het radicaal voor het zeggen

Fotograaf en curator Jan Hoek.Beeld Aàdesokan Adedayo

De klassieke machtsverhouding tussen de fotograaf en zijn model, daar wilde Jan Hoek vanaf. Voor BredaPhoto bedacht de fotograaf een expositie waarin de modellen volledig de baas waren over hoe ze werden afgebeeld.

Dan mag je als fotograaf een keer voor curator spelen, en wat doe je? Je kiest ervoor om de fotografen in je expositie alle macht uit handen te nemen. Dat statement maakt Jan Hoek (36) in zijn tentoonstelling Power to the Models, die deze week opende in het Stedelijk Museum Breda, in het kader van festival BredaPhoto. De titel zegt het al. Alle beslissingen over hoe de portretten in deze tentoonstelling gemaakt zijn, liggen bij de geportretteerden zelf, niet bij de fotograaf. Een gewaagde keuze, normaal is het de fotograaf die artistieke keuzes maakt. Dat moet anders, vindt Hoek: macht aan de modellen! 

Jan Hoek op zijn mooist

Fotograaf en curator Jan Hoek vertelt over zijn fotoportret: ‘Ik heb mezelf laten afbeelden als Medusa. Medusa kan mensen in steen laten veranderen door naar ze te kijken, dat vind ik een mooie metafoor voor de fotograaf. Maar ik denk ook dat ik gewoon het knapst ben als er giftige slangen uit mijn hoofd komen. De fotograaf is Aàdesokan, die ik ken uit Lagos. Hij doet nu een residentie aan de Jan Van Eyck Academie in Maastricht.’ 

Om die keuze te begrijpen helpt het als je wat meer weet over de ontwikkeling die de curator van dienst zelf heeft doorgemaakt. Vanaf zijn allereerste fotoshoot houdt hij zich bezig met de machtsverhouding tussen fotograaf en model, vertelt Jan Hoek tijdens een gesprek in zijn studio in Amsterdam. Hij studeerde destijds aan de Rietveld Academie, kocht een wegwerpcamera en vond via Marktplaats een oudere man die wel model wilde staan. Hij ging langs bij de man, fotografeerde hem in een paar poses, en voor hij het wist was de man naakt – op zijn verzoek. ‘Toen realiseerde ik me: shit, als fotograaf heb je zo veel macht! Mensen bleken ineens tot allerlei dingen bereid als ik een camera op ze richtte. En ik had die foto’s vervolgens in mijn bezit en kon voor de rest van mijn leven bepalen wanneer ik zijn naaktfoto’s wel of niet zou laten zien.’

Als je als fotograaf andere mensen op de foto zet, komt daar dus altijd een zekere mate van uitbuiting bij kijken, vindt Hoek. Gaandeweg besloot hij om dat ‘uitbuiterige’ niet meer uit de weg te gaan. Hij maakte het juist tot een thema in zijn werk. In het begin vooral door de ongemakkelijke situaties die hij tegenkwam uit te vergroten. Maar al gauw wilde hij ook alternatieven laten zien. Bijvoorbeeld in New Ways of Photographing the New Masai, waarin hij leden van de Oost-Afrikaanse stam, een geliefd onderwerp van westerse fotografen, vroeg hoe zij zelf eigenlijk in beeld gebracht wilden worden. In plaats van de bekende beelden van krijgers in traditionele uitdossingen leverde het foto’s op van modellen die poseren op de motorkap van hun auto, met hun scooter, of, heel creatief, als spin. Achteraf gezien was dat project ook niet het juiste antwoord, vindt Hoek nu. ‘Terecht kreeg ik daar de kritiek op dat ik nog steeds degene was die de spelregels bepaalde. Dus die machtsrelatie was nog steeds niet echt veranderd.’

Kunstenaar Bruin Parry.Beeld Leo Veger

In Power to the Models draait Hoek de rollen daarom helemaal om. Als curator selectIsmaileerde hij elf ‘modellen’ die de spelregels zelf mochten bepalen. Hoek koos de deelnemers uit en hij bedacht natuurlijk het concept, in die zin is het nog steeds een Jan Hoek-project. Maar de opdracht aan de modellen was helemaal vrij: laat maar zien hoe jij jezelf graag afgebeeld ziet, en door wie. Ieder model kreeg een budget van 5.000 euro om vrij te besteden aan zijn of haar productie, van het inhuren van een fotograaf naar keuze, tot stylisten, props en de presentatie van het eindresultaat. 

Een bonte verzameling vormen ze, de powermodellen die Hoek voor dit project uitkoos, van politicus Sylvana Simons tot kunstenaar Bruin Parry, van ‘treitervlogger’ Ismail Ilgun tot veeboer Dick de Koning. Allemaal hebben ze hun eigen achtergrond en verhaal. Wat ze delen, volgens Hoek, is dat ze normaal gesproken vaak op een eenzijdige manier in de media te zien zijn. Met deze tentoonstelling krijgen ze de ruimte om buiten dat kader waarin ze geplaatst worden te treden en te laten zien hoe zij zelf in beeld gebracht willen worden. Voor sommigen is het de eerste keer dat ze daar actief over nadenken, andere deelnemers zijn daar juist al langere tijd mee bezig. Bijvoorbeeld Lotte van Eijk, selfmade plussize fotomodel, die haar modellencarrière lanceerde via Instagram. Of Mohan Verstegen, legerarts en queeractivist, die op zijn Instagrampagina de ene keer een foto post van zichzelf in legeruniform, de andere keer in een roze jurk.

‘Treitervlogger’ Ismail Ilgun.Beeld Ikenna Visuals

De manier waarop Van Eijk en Verstegen bezig zijn met hun beeldvorming past volgens Hoek in een bredere beweging en vormde een belangrijke inspiratiebron voor dit project. ‘Ik had deze tentoonstelling nooit kunnen maken als er niet al bepaalde verschuivingen gaande waren. Steeds meer mensen, vooral gemarginaliseerde groepen, strijden voor betere representatie. Bijvoorbeeld dikke mensen of queer mensen die niet meer op een stereotype manier in beeld gebracht willen worden. Maar ook mensen uit Afrikaanse landen die zeggen: als er in The New York Times een artikel over ons land verschijnt, dan willen wij dat een fotograaf uit de regio daar beeld bij maakt.’

Moeten alle fotografen dus voortaan in dienst staan van de geportretteerde, zoals in Power to the Models? Dat niet, vindt Hoek: ‘Elke vorm wordt problematisch als het de enige vorm is die er is. Dat geldt ook voor het alternatief dat ik hier bied. Bij oorlogsfotografie zou zoiets bijvoorbeeld ook nooit kunnen werken, je gaat niet terwijl er bommen vallen aan mensen vragen: hoe wil je eigenlijk in beeld gebracht worden?’ Wat hij vooral wil laten zien, is dat er meer verschillende samenwerkingsvormen tussen fotograaf en model mogelijk zijn. Bij een interview in een krant of tijdschrift zou de omkering van rollen bijvoorbeeld heel goed werken, denkt hij. ‘Hoe tof zou het zijn als een beeldredacteur zou vragen: hoe wil je eigenlijk in beeld gebracht worden en wie wil je dat dat doet? Dan krijg je foto’s waarin iemand echt zichzelf kan laten zien. En het levert waarschijnlijk spannender foto’s op.’ V nam de proef op de som en vroeg Hoek hoe hij zichzelf wilde laten portretteren. Zie het resultaat bij dit artikel.

Plus size fotomodel Lotte van Eijk.Beeld Sabine Metz

Power to the Models in de praktijk

Hoe was het voor de modellen om mee te doen? V vroeg het drie deelnemers.

Jyoti Westrate (36) vraagt aandacht voor misstanden in haar adoptiezaak

‘Ik ben geadopteerd uit India en ben er de afgelopen jaren achter gekomen dat er veel is misgegaan in mijn adoptiezaak. Toch voel ik me geen slachtoffer en ik wil ook niet zo in beeld gebracht worden. Als het in de media gaat over misstanden in adoptiezaken, worden de geadopteerden voor mijn gevoel wel als slachtoffers neergezet. Met de foto’s in deze tentoonstelling wil ik op een krachtige manier aandacht vragen voor mijn verhaal. Ik wilde graag een foto die mijn Indiase afkomst laat zien en heb me laten fotograferen in Indiase kleding, met antieke Indiase sieraden. Dat ik op de foto die sieraden draag, die eeuwenoud zijn en veel verhalen meedragen, betekent veel. Ze symboliseren de connectie met mijn roots.’

Ismail Ilgun (23), bekend als de ‘Treitervlogger’

‘In de tentoonstelling zie je van mij een soort dagboek, maar dan op de muur. Ik laat foto’s zien uit de afgelopen jaren, vanaf het moment dat ik met mijn vlogs in de aandacht kwam te staan tot nu. Wat je ziet is een verzameling van foto’s, screenshots, en persoonlijke teksten over wat die beelden voor mij betekenen. Ik denk dat uit die foto’s het beeld naar voren komt van iemand die heel erg verkeerd begrepen is. Er is, toen ik in de aandacht kwam te staan als ‘treitervlogger’, veel over mij gepraat en veel minder vaak met mij. Toch was het niet per se zo dat ik wilde meedoen om het beeld van mezelf recht te zetten. Dat is iets waar ik een paar jaar geleden veel mee bezig was, nu vind ik dat niet zo belangrijk meer. Ik vond het een mooie ervaring om mee te doen omdat het een kans was om na te denken over wie ik ben en wat ik van mezelf wil laten zien. Daar ben ik meer op gaan reflecteren. Toch weet ik het eigenlijk nog steeds niet, wie ik ben, het is altijd een momentopname.’

Mohan Verstegen (40), legerarts en activist voor diversiteit en inclusie

‘Het was voor mij een uitdaging om aan deze tentoonstelling mee te doen, ik heb heel weinig ervaring met kunst. Toch vond ik het belangrijk om mee te doen omdat juist in een kunstproject de veelzijdigheid van mijn boodschap goed over kan komen. Het beeld dat ik van mezelf laat zien gaat over twee onderwerpen die heel belangrijk voor mij zijn. Aan de ene kant: in iedereen zit diversiteit en dat mag gezien worden. Ik ben arts, ik werk voor defensie, ik ben gekleurd, ik ben man en ik ben homo. Als die aspecten van mijn identiteit mogen er zijn en zijn even belangrijk. In de filmfragmenten en de foto in de tentoonstelling komen ze dan ook allemaal aan bod. Het tweede onderwerp is mijn visie op leiderschap: verantwoordelijkheid nemen en leiden vanuit je hart. Dat betekent ook dat als je je ergens over uitspreekt, je ook bereid bent om te luisteren naar de reacties die daar op komen. De beelden in de expositie zijn in samenwerking met de fotograaf tot stand gekomen, ook dat past bij mijn visie op leiderschap en diversiteit. Ik heb een onafhankelijke positie en houd de regie, maar stel me ook open.’

Power to the Models, 9/9 t/m 29/11

Stedelijk Museum Breda

Meer over